Tag Archive: Demonetization


v4_pr4ql.jpg

 डॉ. मिखाल कोशिन्स्की हा डेटा-संशोधक, त्याच्या संशोधन-क्षेत्राची माहिती देणारा “The data that turned the world upside down” हा लेख आणि त्याचं गिरीश कुबेरांनी केलेलं भाषांतर* गेले काही दिवस चर्चेत आहे.

फेसबुकसारख्या व्यासपीठावर लोकांच्या पोस्ट्स, लाईक्स आणि त्यांनी व्यक्त केलेल्या विचारांच्या आधारे तयार झालेला ‘बिग डेटा’ वापरून राजकारणी जनमत त्यांच्या बाजूनं वळवू लागले आहेत असं काहीसं भयावह चित्र या लेखानं निर्माण होतं.

गेल्या महिनाअखेरीस हा लेख vice  या वेबसाईटवर प्रसिद्ध झाला होता. वाचल्यावर मीही उडाले होते. गेल्या वर्षी नोव्हेंबरमध्ये अमेरिकेत असताना तिथल्या एका पत्रकारानं आणि एका जर्मन मित्रानंही मिखाल कोशिन्स्कीचा उल्लेख केला होता. तेव्हापासून या विषयाचा अभ्यास करते आहे, मिखालचे आधीचे काही लेखही वाचायला मिळाले आहेत. (होय, हा उच्चार मिखाल with ‘ख’ silent असा आहे- ‘मिहाल’ च्या जवळपास जाणारा, पण मायकल असा नाही..)  

माझ्या वाचनात आलेले आणि मला जाणवलेले काही मुद्दे इथं मांडते आहे.

aaeaaqaaaaaaaaijaaaajdnmndu4otk0lweyotatndc1my04m2qylwe4ngvlodu1zwixyq

  1. ‘बिग डेटा’चा खरंच निवडणुकीच्या किंवा जनमत चाचण्यांच्या निकालावर परिणाम होतो का?आणि होत असेल, तर भविष्यात बिग डेटाच्या आधारेच निवडणुका लढवल्या जातील का? सध्यातरी या प्रश्नाचं निश्चित उत्तर देता येणार नाही. पण डोनाल्ड ट्रम्प बिग डेटामुळं जिंकले किंवा ब्रेक्झिटचा कौल बिग डेटामुळंच लागला असं म्हणणंही सध्याच्या घडीला चुकीचं ठरतं.

स्वतः मिखाल कोशिन्स्कीनं ब्लूमबर्गला दिलेल्या मुलाखतीत “डेटा निवडणूक जिंकत नाही, तर उमेदवारच जिंकतात” असं मत मांडलं आहे.

ट्रम्प यांच्याप्रमाणेच हिलरी क्लिंटन यांच्याकडेही बिग डेटा उपलब्ध होता आणि त्यांनीही डेटाच्या आधारे कॅम्पेनिंग केलं होतं. इतकंच काय, ट्रम्प यांच्याप्रमाणेच रिपब्लिकन पक्षाचे उमेदवार टेड क्रूझनीही केंब्रिज अॅनालिटिका कंपनीचीच मदत घेतली होती, पण ते प्राथमिक निवडणुकीतच मागे पडले. ट्रम्प यांना अमेरिकेच्या ग्रामीण प्रदेशात, भौगोलिक ‘मिडवेस्ट’ राज्यांत राहणाऱ्या सर्वसामान्यांच्या मनातल्या भावना कळल्या, ते त्यांचीच भाषा बोलू लागले आणि त्याच राज्यांवर लक्ष केंद्रीत करून निवडणूक जिंकली, हे वास्तव आहे. त्यासाठी बिग डेटाचीही गरज नाही. आपल्याकडचे राजकारणी बिग डेटा नसतानाही आपापला गड कसा राखतात? तसंच काहीसं आहे हे. 

अर्थात कुठला गड आपला आहे हे स्पष्ट कऱण्यात बिग डेटा मदत करू शकतो. त्यामुळं अशा डेटाशी निगडीत काम करणाऱ्या कंपन्यांना येत्या काही वर्षांत सुगीचे दिवस येणार हे नक्की आहे.

  1. ‘बिग डेटा’फसवाही असू शकतो. तसंच तो फक्त ट्रेण्ड दाखवतो. त्यामुळं डेटा अॅनालिस्ट्सच्या आणि ब्रँड बिल्डर्सच्या विश्वात सध्या बिग डेटापेक्षाही ‘small data’ जास्त महत्त्वाचा मानला जातो. 

बिग डेटा हा एका विशिष्ठ कालावधीत मोठ्या समूहाकडून माहिती जमा केल्यानं तयार होतो. तर स्मॉल डेटा म्हणजे एखाद्या छोट्या गोष्टीविषयीची विशिष्ठ/नेमकी आणि ताजी माहिती. आपलं मागचं उदाहरणच वापरून स्पष्ट करायचं तर, आपला गड राखण्यासाठी कुठला उपाय प्रभावी ठरेल, याविषयीची माहिती. लोकांना स्वप्न दाखवली, त्यांना आलेला राग कसा बरोबर आहे असं म्हटलं, त्यांना कशापासून तरी धोका आहे हे सांगितलं, तर ते आपल्यावर विश्वास ठेवतात हा ‘स्मॉल‘ डेटा ट्रम्पना आधी व्यवसायात आणि मग निवडणुकीत यश मिळवण्यासाठी कामी आला. 

(या स्मॉल डेटानं जग कसं बदललं आहे, हे सांगणारं एक पुस्तक ब्रँड एक्सपर्ट मार्टिन लिंडस्टॉर्मनं गेल्या वर्षी लिहिलं आहे. मला भारतात ते अजून मिळू शकलेलं नाही.)

  1. बिग डेटा’जमा करणाऱ्या कंपन्या त्याचा गैरफायदा घेऊ लागल्या तर त्यापासून कसं वाचायचं? 

फेसबुकच्या सुरुवातीच्या दिवसांत तुमचे लाईक्स सर्रास सर्वांना दिसत. त्यावेळी प्रायव्हसी सेटिंग्जही प्रभावी नव्हती. पण मिखाल कोशिन्स्कीचं संशोधन प्रसिद्ध झाल्यावर फेसबुकनं त्या गोष्टींत बदल केले. त्यासाठी कोशिन्स्कीची मदतही घेतली.

तुम्हाला आठवत असेल, तर फेसबुकवर सुरुवातीला खूप साऱ्या क्वीझ, गेम्सचा भडीमार होता. त्यात सहभागी व्हायचं तर तुम्हाला प्रोफाईलला फुल अॅक्सेस द्यावा लागायचा. अशा अॅप्समधूनच तुमच्याविषयीची माहिती गोळा केली जाते आणि बिग डेटा तयार होतो. त्यामुळं सर्वात आधी फेसबुकच्या सेटिंग्समध्ये जाऊन आपण कुठल्या अॅप्सना फ्री अक्सेस दिला आहे, हे चेक करा, अनावश्यक अॅप्स काढून टाका आणि दुसरं म्हणजे अधूनमधून डिजिटल ब्रेक घेत जा.

  1. स्वतः गुगल आणि फेसबुकही अशा बिग आणि स्मॉल डेटाचा फायदा उठवतातच. फेसबुक रोज सकाळी विशिष्ठ अल्गोरिदमनुसार विशिष्ठ आठवणी उपसून वर काढतं, आपल्या विचारांवर त्याचा परिणाम होतोच की. आपण ज्या पोस्टस लाईक करू किंवा अगदी जो विषय गुगलमध्ये सर्च करू, त्याच्याशी निगडीत जाहिराती फेसबुकवर दिसू लागतात. गुगलचं पर्सनलाईज्ड सर्च इंजिन सुद्धा काहीसं असंच वागतं. त्यामुळं बहुतेक वेळा incognito mode मध्ये सर्च करणं, वेब ब्राऊजरमधली History, Cache डिलीट करणं अशा सवयी फायद्याच्या ठरतील. 
  2. बिग डेटा फक्त सोशल मीडियापुरता मर्यादित नाही. तो कुठूनही जमा केला जाऊ शकतो. ऑनलाईन आणि ऑफलाईन दोन्ही स्वरूपांत. म्हणजे हजारो लोकांनी एखाद्या विशिष्ठ कामासाठी केलेले अर्जही बिग डेटा बनू शकतात. प्रत्यक्ष कागदपत्रांची वाहतूक सोपी नसल्यानं अशा बिग डेटाचा गैरफायदा घेण्याच्या घटना तुलनेनं अगदी तुरळक आहेत आणि याच कारणांमुळं टोटल डिजिटायझेशनला अनेकांचा विरोध आहे. विशेषतः भारतासारख्या देशात, जिथं डेटा स्वस्तात उपलब्ध होतो, डेटा सर्व्हर्सवर हॅकर्सचे हल्ले कठीण नाहीत आणि मूळात डिजिटल व्यवहारांविषयी बहुतांश लोक अजूनही अनभिज्ञ आहेत.
  3. Demonetizationनंतर तर बिग डेटाचा गैरवापर होण्याची भीती आणखी वाढली आहे. कारण कॅशलेस इंडिया आणि डिजिटल व्यवहारांवर भर दिला जातो आहे. त्यामुळं माझ्या मनात प्रश्न उभा राहिला आहे – उदाहरणार्थ, तुम्ही क्रेडीट कार्ड वापरत असाल आणि त्यातून जमा झालेली माहिती एखाद्याच्या हाती लागली तर – तुमचं उत्पन्न, तुम्ही कुठं काय आणि किती खरेदी करता, वाणसामानाच्या बाबतीत वर्षातून एकदा खरेदी करता की महिन्यातून की, आठवड्याला, यावरून तुमच्या खाण्या-पिण्याच्या सवयी,तुम्ही जेवण बनवण्याच्या बाबतीत आळशी आहात की नीटनेटके याविषयी ढोबळ निष्कर्ष काढता आला तर? डेटा-अॅनालिस्ट मित्राचं उत्तर – होय हे शक्य आहे. 
  4. भारत सरकारनं कॅशलेस व्यवहारांसोबतच आधार कार्ड, डिजिटल लॉकरची योजना लागू केली आहे. पण इथंही तीच भीती आहे. त्यामुळं आधार कार्डला अनेकांनी वेळोवेळी विरोध केला आहे. ( सर्वोच्च न्यायालयातील केसेस, सुचेता दलाल यांचे लेख)

आधार कार्ड हे केवळ ओळखपत्र नाही, तर डेमोग्रॅफिक आणि बायोमेट्रिक माहिती जमा करणारी यंत्रणाही आहे. उद्या माझी सर्व अकाऊंट्स मी आधार कार्डशी जोडली तर त्या डेटाच्या सुरक्षिततेची किती खात्री देता येईल? हा डेटा कदाचित विकला जाणार नाही, पण कुणा हॅकर्सच्या हाती लागला तर? आधार कार्डवरून बँक अकाऊंट्स आणि बँक अकाऊंट्सवरून पैसे खर्च करण्याच्या सवयीपर्यंत पोहोचता येतंच की.

  1. याच कारणांसाठी मी व्यक्तिशः ओला/उबरसारख्या टॅक्सी सर्व्हिसेसही वापरणं टाळते. कारण तिथं जमा होणाऱ्या एरिया, लोकेशन यांसारख्या बिग आणि स्मॉल डेटाचा गैरवापर झाल्याच्या घटना घडल्या आहेत. मी कुठे जाते, यावरून माझ्या स्वभावाविषयी कोणी आडाखे बांधलेले मला नाही आवडणार. आणि एखाद्या व्यक्तीची नेहमीची जाण्यायेण्याची ठिकाणं माहिती झाली तर ती व्यक्ती हल्लेखोरांसाठी, स्टॉकर्ससाठी ईझी टारगेट बनू शकते.

या सगळ्या मुद्द्यांवर अधिक सखोल संशोधन करून मगच काहीतरी लिहावं असं मनात होतं. पण लोकसत्तामध्ये आलेलं भाषांतर पाहून आत्ताच माझ्या नोट्स मी इथे शेअर केल्या आहेत.   

………………..

* खरं तर मला गंमत वाटते आहे सगळ्या प्रकाराची.  लोकसत्ताचा प्रिंटमधला लेख मी वाचलेला नाही. पण ऑनलाईन एडिशनमध्ये तरी मूळ लेखाचा उल्लेख आहे. त्यामुळं थेट plagiarismचा आरोप करता येणार नाही.  तरीही या लेखाचा ‘कुबेरांचा लेख’ असा उल्लेख खटकतोच. 

आधी एका जर्मन मासिकात आणि त्यानंतर vice.com या वेबसाईटवर इंग्रजीमध्ये हा लेख प्रसिद्ध झाला होता. आता एखादा लेख जसाच्या तसा किंवा त्याचा गोषवारा मराठीत आणण्यास हरकत नाही. पण हे भाषांतर आहे हे आणखी स्पष्टपणे – बायलाईनमध्येही सांगता आलं असतं. मूळ जर्मन लेखाचं इंग्रजीत भाषांतर करताना हीच खबरदारी घेण्यात आली आहे.

काही वर्षांपूर्वी केवळ काही ओळी जशाच्या तशा उचलल्या म्हणून सीएनएनच्या फरिद झकारियावर निलंबनाची कारवाई करण्यात आली होती. आपण मात्र कॉपिराईट्स आणि Plagiarism बाबत उदासीनच असल्यासारखं वाटतं. 

मराठी वृत्तपत्र वाचणारा वाचक टेकसॅव्ही आणि इंग्लिश वाचणारा नाही अशा (गैर)समजामुळं तर असं झालेलं नाही ना? 

पत्रकारांनीच भान ठेवायला हवं. कुठलीच गोष्ट लपून राहात नाही कारण ‘कुणीतरी आहे तिथं.. ‘ 

– जान्हवी मुळे

Advertisements

पंतप्रधान नरेंद्र मोदींचा ऐतिहासिक निर्णय आणि त्यानंतरच्या ऐतिहासिक गोंधळातून थोडक्यात बचावले, असं मला अमेरिकेत आल्यापासून वाटत होतं. पण एक दिवस माझ्यावरही कॅशलेस-कार्डलेस होण्याची वेळ ओढवली.

बोस्टनहून मी एकटीच न्यूयॉर्कसाठी निघाले, पण माझं क्रेडिट कार्ड बसस्टॉपवरच्या दुकानातच राहिलं. बस अर्ध्या रस्त्यात असताना मला कार्ड हरवल्याचं लक्षात आलं, ते ब्लॉक करून पुढचे सोपस्कार तर झाले. पण आता न्यूयॉर्कमध्ये पोहोचल्यावर काय करायचं असा मोठा प्रश्न उभा राहिला.

अमेरिकेतली कार्ड सिस्टिम थोडी वेगळी आहे, इथं कॅशपेक्षा कार्डमध्ये जास्त व्यवहार होतात. जास्त कॅश जवळ बाळगणंही धोक्याचं. त्यामुळं छोट्याशा गोष्टीसाठीही कार्ड स्वाईप करावं लागतं कधीकधी. एटीएममधून पैसे काढणं तुलनेनं महाग पडतं. त्यात माझं आणि प्लास्टिक मनीचं फारसं पटत नाही. स्वतःचाच रागही आला. तुलाच अॅडव्हेंचर हवं होतं ना, आता हे सावर, असं स्वतःला बजावलं.

जवळ दोन वेळच्या खाण्याइतकेच डॉलर्स शिल्लक राहिले होते आणि त्यात मी न्यूयॉर्कला उतरले. पण काही मित्र धावून आले. शॉन टंडननं कॅश हातावर ठेवली, आणि नोटांची किंमत काय असते, ते एका क्षणात उमगलं. मनात विचार आला, पैसा महत्त्वाचा आहेच, पण त्याहीपेक्षा माणसं जास्त महत्त्वाची आहेत. खरं तर शॉनची आणि माझी ती पहिलीच भेट होती. शॉन न्यूयॉर्कमधला वार्ताहर आहे आणि माझ्या एका मित्राचा मित्र. पण एका फोनकॉलवर लगेच धावून आला.

शॉन आणि त्याची पत्नी मारिया गोनुलू या दोघांनी मग मला डिनरसाठी येण्याचा आग्रह केला. काही पत्रकार एकत्र जमले आणि पुढचे काही तास गप्पांचा फडही रंगला. विषय अर्थातच ट्रम्प आणि मोदी.

नरेंद्र मोदी या नावाविषयी अमेरिकन नागरिकांच्या मनात एक कुतूहल दिसून येतं. त्यांचा नोटा अचानक रद्द करण्याचा निर्णय अनेकांना रुचलेला नाही.

modi-hillary-trump-580x336

दुसरीकडे ट्रम्प आपले राष्ट्राध्यक्ष होणार, पुढची किमान चार सत्तेच्या सिंहासनावर बसणार, ही गोष्ट पचवणं अनेकांना कठीण जातंय. पत्रकारांनाही अमेरिका कसा काय असा निर्णय घेऊ शकते, हा प्रश्न पडला आहे. ट्रम्पना मोठा पाठिंबा मिळेल याची खात्री अनेकांना होती. पण त्यांची निवड होईल असं वाटत नव्हतं.

गेल्या दीड वर्षापासून हिलरी क्लिंटन यांच्याविषयी वार्तांकन करणाऱ्या इव्हाननं क्लिंटन यांची प्रचार मोहिम जवळून पाहिली आहे. विजयाच्या एवढ्या जवळ जाऊन मग थेट पराभव, ही गोष्ट क्लिंटन समर्थकांना पटत नाहीये.

क्लिंटन यांनी इतर काही छोट्या राज्यांचा दौरा केला असता, आपल्यावरच्या आरोपांची थेट आणि सर्वसामान्य लोकांना पटतील अशी उत्तरं दिली असती तर चित्र वेगळं असतं. दुसरीकडे ट्रम्प आपल्या लोकांना आवडेल अशी आक्रमक भाषा बोलत होते.

इव्हान आता काही दिवस ट्रम्प टॉवरमधून रिपोर्टिंग करणार होता. डोनाल्ड ट्रम्प याच इमारतीत राहतात, आणि त्यांना भेटण्यासाठी आजकाल बरेच लोक ये-जा करत असतात. ट्रम्पनी कुणाची भेट घेतली, कुणाची कुठल्या पदावर नियुक्ती होणार याविषयी न्यूयॉर्कमध्ये चर्चांना उधाण आलंय. आणि सामान्य न्यूयॉर्कवासियांना या चर्चेचा त्रासही होतोय.

आमच्या गप्पांदरम्यान मारियानं एक वेगळा मुद्दा मांडला. आर्थिक मंदीमुळं गेल्या 9-10 वर्षांत अनेक अमेरिकन नागरिकांना नोकरी, घर गमवावं लागलंय. अशा परिस्थितीत लोक कुठलाही निर्णय घेण्याच्या मनस्थितीत नसतात. त्यामुळं लोकांना थेट दोषच देता येणार नाही. ओबामांनी म्हटल्यानुसार लोकांना बदल हवा होता, पण नेमका कोणता बदल, हेच लक्षात आलेलं नाही. डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या समर्थकांनीच नाही, तर जगभरातल्या विचारी लोकांना हे समजून घ्यावं लागेल.

unnamed-580x395

इकॉनॉमी रन्स द वर्ल्ड – अर्थव्यवस्थेवरच जग चालतं. पण ट्रम्प यांच्याकडे अर्थव्यवस्थेसाठी कुठलीच ठोस विकासयोजना दिसत नाही. अमेरिकेचं राष्ट्रीय कर्ज19 ट्रिलियन डॉलर्सच्या पलिकडे गेलं आहे. दर सेकंदाला वाढणारा कर्जाचा आकडा नियंत्रणाखाली आणण्याचं आव्हान ट्रम्पना पेलावं लागणार आहे. नाहीतर दुसरं आर्थिक संकट उभं राहण्याची भीती शॉननं व्यक्त केली.

न्यूयॉर्क म्हणजे जगातल्या आर्थिक उलाढालींचं सर्वात महत्त्वाचं केंद्र. वॉल स्ट्रीट असो वा गजबजलेला टाईम्स स्क्वेअर. ट्रम्प यांच्या निवडीनंतर या दोन्ही ठिकाणी चिंतेचं वातावरण आहे.

मारिया मूळची ग्रीसची आहे तर इव्हान फ्रान्सचा. त्यामुळं साहजिकच आमच्या गप्पांचा ओघ युरोपियन राजकारणाकडेही वळला. ब्रेक्झिट आणि अमेरिकन निवडणुकीनंतर आता फ्रान्समध्ये काय होणार अशी चिंता इव्हाननं व्यक्त केली.

गप्पांच्या ओघात आणखी एक मुद्दा समोर आला. ट्रम्प यांनी राष्ट्राध्यक्षपदासाठी आवश्यक २७० इलेक्टोरल मतं जमा केली. पण थेट लोकांनी केलेल्या मतदानाच्या आकडेवारीत (पॉप्युलर व्होट्स) ते बरेच मागे पडले आहेत.

ताज्या आकडेवारीनुसार अमेरिकेत यंदा 13,24,39,666 लोकांनी मतदान केलं. अमेरिकेची लोकसंख्या जवळपास ३२ कोटी आहे. त्यातले २५ कोटी ११ लाख लोक मतदानायोग्य वयाचे आहेत. म्हणजे एकूण लोकसंकोख्येच्या जवळपास 50 टक्के आणि मतदानायोग्य लोकसंख्येच्या 52 टक्के लोकांनीच मतदान केलं.या 13 कोटी 24 लाख मतदारांपैकी डोनाल्ड ट्रम्प यांना 6,18,64,015 मतं मिळाली. तर 6,35,41,056 मतदारांनी हिलरी क्लिंटन यांच्या बाजूनं कौल दिला. म्हणजे क्लिंटन यांना ट्रम्प यांच्यापेक्षा जवळपास 14 लाख मतं जास्त मिळाली.

अमेरिकेच्या संविधानानुसार लोकांच्या मतापेक्षा राज्यांचं मत जास्त महत्त्वाचं आहे. त्यामुळं पॉप्युलर व्होट्समधला विजय निरर्थक आहे, पण पॉप्युलर व्होट्सची आकडेवारी समोर आल्यानं लोकांमधली, विशेषतः तरुणांमधली नाराजी वाढते आहे. अमेरिकन समाज दुभंगला आहे, आणि ही दरी इथं अधूनमधून जाणवत राहते.

त्या रात्री उशीरा डिनरनंतर मी, इव्हान, शॉन आणि मारिया मॅनहॅटनच्या रस्त्यांवरून फिरायला निघालो. चार वेगवेगळ्या देशांतले आम्ही चौघंजण, पण चौघांच्या मनातले प्रश्न एकमेकांशी मिळतेजुळते आहेत. ते मिटणार की नाहीत, हे काळच ठरवेल.

एक मात्र खरं, अमेरिका आजवर अनेकांना सुरक्षित देश – सेफ हेवन – वाटत होता, पण तिथेही लोकांच्या मनातली असुरक्षिततेची भावना वाढू लागली आहे. कुणी तर देश सोडून जाण्याची भाषा करू लागलं आहे. अमेरिकेतला वर्णद्वेष कमी झाला असला तरी संपलेला नाही, हेही वास्तव आहे.

– जान्हवी मुळे