Category: Travel


अमेरिकेचा इतिहास जगणारं बोस्टन, अमेरिकेच्या आर्थिक संपन्नतेचं प्रतीक न्यूयॉर्क आणि महासत्तेचं सत्ताकेंद्र वॉशिंग्टन डीसी. तीन आठवड्यांच्या सुट्टीदरम्यान अमेरिकेतल्या या तीन शहरांनी आणि त्यांदरम्यानच्या प्रवासानं मला या देशाचं बदलतं रूपही दाखवलं. डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या निवडीनंतर झालेली राजकीय उलथापालथ अनुभवण्याची संधी मला मिळाली. त्यातलेच काही अनुभव मी ब्लॉगच्या माध्यमातून मांडले होते. पण काही गोष्टी लिहायच्या राहून गेल्या. माझ्या प्रवासातली अशीच काही टिपणं या ब्लॉगमध्ये मांडते आहे.

कलेचं राजकारण

बोस्टनचं म्युझियम ऑफ फाईन आर्ट्स म्हणजे कलाप्रेमींसाठी अलिबाबाची गुहाच आहे. अमेरिकन, युरोपियन, आशियाई कलेचे उत्तमोत्तम नमुने तिथं मांडण्यात आले आहेत. क्लॉद मोने, पाब्लो पिकासो, जॉर्जिया ओ’किफी, जॉन सिंगर सार्जंट, थॉमस सली अशा दिग्गजांचा कलाविष्कार पाहण्याची संधी या संग्रहालयात मिळते. ते केवळ संग्रहालय नाही, तर तिथं एक आर्ट स्कूलही चालवलं जातं. साहजिकच इथल्या कलादालनांची सफर करताना कधी परीक्षण-समीक्षण करणारे विद्यार्थी, त्यांना कलाकृतींचं महत्त्व समजावणारे शिक्षक, रेखाटनं करणारे तरुण कलाकारही भेटतात.

या संग्रहालयातल्या ‘ट्रायम्फ ऑफ द विंटर क्वीन’ या पेंटिंगनं माझं लक्ष वेधून घेतलं. इंग्लंडचा राजा जेम्स पहिला याची कन्या एलिझाबेथ स्टुअर्टची कहाणी सांगणारं पेंटिंग. एलिझाबेथ बोहेमियाची राणी बनली, मात्र वर्षभरातच तिचा पती फ्रेडरिकला सत्ता सोडावी लागली. (म्हणूनच तिला ‘विंटर क्वीन’ हे नाव पडलं) देशोधडीला लागलेलं एलिझाबेथचं कुटुंब प्रेम, युद्ध, विरह, मृत्यू यांचा सामना कसं करतं, ते हे पेंटिंग दर्शवतं.

Janhavi_Blog_Photo_1.jpg

हे चित्र रेखाटण्यात आलं, तेव्हा एलिझाबेथ विस्थापितांचं आयुष्य जगत होती. पण तिच्या मृत्यूपश्चात तिचा नातू जॉर्ज इंग्लंडच्या सिंहासनावर विराजमान झाला. 1714 साली जॉर्ज पहिला सत्तेत आल्यानंतरच इंग्लंडनं खऱ्या अर्थानं जगावर राज्य करण्यास सुरूवात केली. इंग्लंडचं सध्याचं राजघराणं त्याच जॉर्जचे वंशज आहेत.

माझ्यासोबतच काही विद्यार्थी त्या पेंटिंगचा अभ्यास करत होते. त्यांच्या शिक्षकांनी, इथन यांनी मांडलेला एक विचार मनात घर करून राहिलाय.

‘प्रत्येक चित्र, अगदी एखादं व्यक्तीचित्रही एक कहाणी सांगतं. फक्त त्यातल्या व्यक्तींची कहाणी नाही, तर त्या काळातल्या राजकीय, सामाजिक परिस्थितीची कहाणीही चित्रात शोधण्याचा प्रयत्न करा. एलिझाबेथच्या आणि तिच्या मुला-मुलींच्या चेहऱ्यांवरचा प्रकाश, दिवंगत फ्रेडरिकमागचा कवडसा जेवढा महत्त्वाचा आहे, तेवढाच या चित्रातला अंधारही महत्त्वाचा आहे. एलिझाबेथच्या रथाखाली मृत्यू चिरडला जातो आहे. अशा अंधारलेल्या जागाच एखाद्या कलाकृतीचं खरं रूप दाखवतात. एक विस्थापित राणी हार मानत नाही, तिचेच वंशज पुढं जगावर राज्य करतात.’

एका विद्यार्थ्यानं त्यावर पटकन टिप्पणी केली, ‘We should show this painting to a certain Mr. Trump.’ ट्रम्पना हे चित्र दाखवायला हवं. आम्ही सगळेच हसलो. पण खरंच, ट्रम्पना आणि युरोपातल्या अनेक नेत्यांना हे चित्र दाखवायला हवंच.

कलाकार, शास्त्रज्ञ आणि राजकारणी

बोस्टनचं म्युझियम ऑफ सायन्स म्हणजे विज्ञानप्रेमींसाठी मोठी पर्वणी आहे. वैज्ञानिक सिद्धांत साध्या-सोप्या भाषेत अगदी लहान मुलांनाही समजतील अशा पद्धतीनं इथं समजावून सांगितले जातात.

या संग्रहालयाचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य आहे थिएटर ऑफ इलेक्ट्रिसिटी. वीजेवर संशोधन करणारे बेंजामिन फ्रँकलिन बोस्टनचेच रहिवासी होते. त्यांच्या भूमीत वीजेची गुपितं उघड करणारं हे दालन आहे. वीजेचा नाच आणि त्यातली अचाट शक्ती पाहण्याची संधी इथं मिळते. आणि हो, या दालनाचं अमेरिकेचे निर्वाचित राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्याशीही जवळचं नातं आहे.

janhavi_blog_photo_2

डोनाल्ड ट्रम्प यांचे काका डॉ. जॉन जी ट्रम्प हे मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी अर्थात एमआयटीमध्ये प्रोफेसर होते. डॉ. ट्रम्प यांनी हाय व्होल्टेज रेडिएशनवर, किरणोत्सारावर काम केलं होतं. त्यांच्या एक्स रे जनरेटर्सचा फायदा कॅन्सर पेशंट्सना झाला. एक मनमिळावू, हसतमुख आणि शांत स्वभावाचा शास्त्रज्ञ अशी जॉन ट्रम्प यांची प्रतिमा होती. (पुतण्या काकांवर गेला असता तर, असा विचार मनात आल्याशिवाय राहात नाही.)

johngtrumpतर याच जॉन ट्रम्प यांचं थिएटर ऑफ इलेक्ट्रिसिटीच्या उभारणीला हातभार लावला होता. तिथला वीजेवरचा शो पाहताना माझ्या गटातला एका जेमतेम १० वर्षांचा मुलगा – मॅट, त्याच्या वडिलांना पीटरना, बेंजामिन फ्रँकलिनविषयी विचार होता. बेंजामिन फ्रँकलिन केवळ संशोधक नव्हते, तर एक राजकारणीही होते. फ्रँकलिन यांनी अमेरिकेच्या निर्मितीलाही हातभार लावला होता. तीच कहाणी वडिलांनी मुलाला ऐकवली. आम्ही सगळेजण वीजेवरचा शो संपल्यावर पुढच्या दालनातील लिओनार्डो डा विंचीवर आधारीत प्रदर्शन पाहायला गेलो. डा विंचीनं दिलेल्या आराखड्यांवर आधारीत सायकल, हेलिकॉप्टर, ग्लायडर्स अशा मशीन्सची मॉडेल्स तिथं मांडण्यात आली आहेत. आणि अर्थातच मोनालिसा, द लास्ट सपर यांसारख्या पेंटिंग्सची रहस्य उलगडणारी माहितीही तिथं मिळते.

मॅटचे प्रश्न सुरूच होते. ‘डा विंची तर आर्टिस्ट होता, मग सायन्स म्युझियममध्ये त्याचं काय काम?’ पीटरनं मॅटला डा विंची कसा प्रतिभावान होता, कलेसोबतच त्याला विज्ञानाची आवड कशी होती ते सांगितलं. मॅटचा पुढचा प्रश्न अगदी भन्नाट होता – ‘Why don’t we also have artists who are scientists and scientists who are politicians?’ मॅटच्या त्या प्रश्नानं आम्हा सर्वांनाच निरुत्तर केलं. पीटरनं मॅटला जवळ घेत म्हटलं,‘Why don’t you try to be one?’ मॅट खळखळून हसला.

मॅटच्या लकाकणाऱ्या डोळ्यांत मला अमेरिकेचं भविष्य हसताना दिसलं.

– जान्हवी मुळे

http://abpmajha.abplive.in/blog/america-after-donald-trumps-selection-art-science-and-politics

 

statue-of-liberty-1-580x395

लोकशाहीच्या अनेक व्याख्या केल्या जातात. पण लोकशाहीचं सर्वात मोठं लक्षण आहे- विरोधी पक्षाला आपली बाजू मांडण्याचं स्वातंत्र्य आणि सर्वसामान्यांना विचार स्वातंत्र्य मिळणं. डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या अमेरिकेत याच विचार स्वातंत्र्यावर गदा येईल की काय अशी भीती अनेकांना वाटते आहे. कमिटी टू प्रोटेक्ट जर्नलिस्ट्सच्या पुरस्कार सोहळ्यात सीएनएनची दिग्गज पत्रकार ख्रिस्तियन अमानपोरनं तर म्हटलंच आहे- “अमेरिकेत पत्रकारांच्या विचारस्वातंत्र्य आणि सुरक्षिततेची मागणी करण्याची वेळ माझ्यावर येईल असं मला कधी वाटलं नव्हतं.”

ख्रिस्तियनच्या मनातली भीती अनेकांनी बोलून दाखवली, विशेषतः न्यूयॉर्कमध्ये. पण त्याचवेळी त्या भीतीचा सामना करण्याची ताकदही अमेरिकेत आहे, असा आशावादही दिसून आला.

statue-of-liberty

न्यूयॉर्कची ओळख असलेला स्टॅच्यू ऑफ लिबर्टी – स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा – पाहायला गेले होते, तेव्हाची गोष्ट. हडसन नदीच्या खाडीत लिबर्टी बेटावरचा हा भव्य पुतळा म्हणजे फ्रान्सनं अमेरिकेला दिलेली भेट आहे. अमेरिकन राज्यक्रांतीनंच फ्रेन्च राज्यक्रांतीला प्रेरणा दिली होती आणि या दोन देशांमधल्या क्रांतीनंच आधुनिक लोकशाही मूल्यांचा पाया घातला होता. आज अमेरिकेत आणि फ्रान्समध्येही लोकशाहीचा पाया डळमळीत झाल्याचं चित्र असताना या पुतळ्याविषयी लोकांना काय वाटत असावं असा प्रश्न पडला.

मॅनहॅटन मागे सोडून बोट जशी या पुतळ्याकडे जाऊ लागते, तसं आपणही इतिहासात मागे जात असल्यासारखं मला वाटलं. पुतळ्याच्या भव्यतेनं थक्क व्हायला झालंच, पण त्याहीपेक्षा लक्ष वेधून घेतलं ते तिथं जमलेल्या गर्दीनं. दररोज जगाच्या कानाकोपऱ्यातले हजारो लोक या पुतळ्याला भेट देतात. माझ्यासोबतच्या गटातली माया मॅनहॅटनची रहिवासी आहे आणि एका आर्ट गॅलरीसाठी काम करते. माया आपल्या मुलाला हा पुतळा दाखवण्यासाठी घेऊन आली होती. “मला येता-जाता अनेकदा हा पुतळा दिसतो. पण रोजची सवयीची झालेल्या गोष्टीचं महत्व अचानक लक्षात येतं, तसं झालं आहे. म्हणूनच माझ्या मुलाला मुद्दाम घेऊन आले आहे. You know, she looks stunning on stormy days. वादळादरम्यान या पुतळ्याचं खरं सौंदर्य दिसून येतं. कदाचित न्यूयॉर्कचा आणि आमच्या देशाचा पाया किती मजबूत आहे, हे आता दिसून येईल.”

एका जमान्यात जगभरातले लोक न्यूयॉर्कमध्ये, नव्या जगात नवं आयुष्य उभं करण्याच्या इराद्यानं पाऊल टाकायचे, तेव्हा त्यांना याच पुतळ्याचं दर्शन व्हायचं. “तुमचे थकलेले, गरीबीनं गांजलेले आणि स्वातंत्र्यंच्या शोधात भटकणारे आत्मे मला द्या. मी सोन्याच्या दरवाजाजवळ माझा दिवा उंचावून उभी आहे.”अशा आशयाच्या ओळी या पुतळ्याच्या पायथ्याशी आहेत. पण आजच्या अमेरिकेत निर्वासितांचं असं खुल्या दिलानं स्वागत होईल का हा प्रश्नच आहे.

लिबर्टी बेटापासून जवळच एलिस आयलंड आहे. न्यूयॉर्कमध्ये येणाऱ्या निर्वासितांच्या आणि स्थलांतरीतांच्या बोटी याच बेटावर येत असत. १८९२ ते १९५४ या साठ वर्षांच्या कालावधीत जवळपास सव्वा कोटी निर्वासितांनी या बेटावरून अमेरिकेत प्रवेश केला. आज त्या जागी उभं राहिलंय म्युझियम ऑफ इमिग्रेशन. त्या काळात लोक कसा प्रवास करत असत, त्यांना कुठल्या वैद्यकीय तपासण्यांना आणि कायदेशीर प्रक्रियेला सामोरं जावं लागायचं, काळासोबत ही प्रक्रिया कशी बदलत गेली, जगभरातील निर्वासित आणि स्थलांतरीत नागरिक आपला देश का सोडतात याविषयीची माहिती इथं मिळते.

registry-room-at-elis-island-compressed

याच संग्रहालयात माझी पॉलशी ओळख झाली. पॉलनं वयाची साठी गाठली आहे. “माझे आजी-आजोबा गेल्या शतकाच्या सुरूवातीला आयर्लंडमधून न्यूयॉर्कला आले होते. काही वर्षांपूर्वी मी इथल्या रजिस्ट्रीमध्ये त्यांची नावंही शोधून काढली. तेव्हापासून, म्हणजे जवळपास २० वर्षांपासून मी दरवर्षी एकदा तरी इथं येतो. आता यावर्षी मुद्दाम माझ्या नातवंडांना घेऊन आलो आहे. They should always remember – America is country of immigrants.” अमेरिका स्थलांतरितांनी उभारलेला देश आहे, हे पुढच्या पिढीला सांगण्याची आता जास्त गरज आहे असं पॉलला वाटतं. ट्रम्प सत्तेत आल्यानं अमेरिकन संस्कृतीचा खुलेपणा हरवत जाईल अशी भीती त्याला वाटतेय.

न्यूयॉर्कर्स असे खुल्या दिलानं आपल्या मनातील भावना व्यक्त करतायत. पण न्यूयॉर्क म्हणजे अमेरिका नाही, असं आमच्यासोबतच्या एका शिक्षिकेनं निक्षून सांगितलं. कॅथरिन मूळची साऊथ कॅरोलिनाची. तिनं ट्रम्प यांच्या बाजूनं मतदान केलं होतं. कॅथरिनच्या मनात कशाचा तरी राग, घृणा असल्याचं जाणवलं. मी पर्यटनासाठी आले आहे आणि भारतीय आहे म्हटल्यावर ती जरा निवळली. “अमेरिकेनं आजवर जगाचा विचार केला. जरा स्वतःपुरता विचार केला, तर काय बिघडतं, असा सवाल तिनं केला”. कॅथरिनच्या या प्रश्नावर माझ्याकडे तरी उत्तर नव्हतं.

पॉलनं फक्त तिच्याकडे एक कटाक्ष टाकला आणि खांदे उडवले. “स्वतःपुरता विचार करताना आपण आपल्याच घरात फूट पाडतो आहोत, कधीही कोसळेल सगळं, तेव्हा जरा काळजी घ्या.” पॉलच्या या टिप्पणीवर कॅथरिन चिडून निघून गेली. मला काय बोलावं कळत नव्हतं. पॉलनं मग भारताविषयी बोलण्यास सुरूवात केली. “I love India. मी भारतात काही महिने राहिलो होतो. तुमचा देश मला जास्त सुधारलेला वाटतो. एवढे भेदाभेद असतानाही तुम्ही टिकून आहात. ब्रिटननं तुमच्यावरही अन्याय केला, पण तुम्ही त्यांच्याशी मैत्री केली. सगळे लोक एकमेकांसोबत कसे मिळून मिसळून राहता. एवढा मोठा देश म्हटल्यावर भांडणं होणारच. भारतातही असतील, अमेरिकेत तर आहेतच. पण एकमेकांविषयी इतकी घृणा का वाटते आहे लोकांना?” पॉलच्या मनातलं भारताविषयीचं चित्र बदलावंस मला अजिबात वाटलं नाही आणि त्याला पडलेल्या प्रश्नावरही मी काही बोलू शकले नाही.

 

आमची बोट मॅनहॅटनला परतल्यावर मी नाईन इलेव्हन मेमोरियलला भेट दिली. ११ सप्टेंबर २००१ रोजी इथंच वर्ल्ड ट्रेड सेंटरच्या दोन टॉवर्सवर अल कायदाच्या अतिरेक्यांनी विमानं धडकवली होती. आज त्या दोन टॉवर्सची आठवण म्हणून इथं दोन छोटे चौकोनी तलाव उभारण्यात आले आहेत. तळ्याच्या चारही बाजूंनी सतत पाणी संथपणे झुळझुळत राहतं आणि तळ्याच्या मधोमध असलेल्या खोल भागाकडे वाहात राहतं. चारही बाजूंच्या कठड्यांवर ९/११च्या हल्ल्यात बळी पडलेल्यांची नावं कोरण्यात आली आहेत. एखाद्याचा वाढदिवस असेल तेव्हा तिथं फुलं अर्पण केली जातात. शेजारीच ९/११च्या हल्ल्यातून बचावलेलं एकमेव झाड उभं आहे. वाहत्या पाण्याचा आवाज, मावळत्या सूर्याचा प्रकाश आणि तळ्यांच्या मागे उभा राहिलेला वर्ल्ड ट्रेड सेंटरचा नवा टॉवर अर्थात फ्रीडम टॉवर… उध्वस्त झालेल्या ग्राऊंड झीरोवर आज इतकं सुंदर स्मारक उभं राहिलं आहे.

 

एवढ्या मोठ्या संकटातून अमेरिकेनं स्वतःला सावरलं, पुन्हा टॉवर उभे केले. हा देश इतक्यात मोडणारा नाही. ९/११ नंतर अमेरिका बदलली. जगही बदलत गेलंय. कदाचित येत्या काळात आणखी वेगानं बदल होतील. कदाचित चांगले, कदाचित वाईट. पण त्या प्रत्येकातून सावरण्याची ताकद मानवतेला मिळू दे, अशीच प्रार्थना करावी वाटते.

 

http://abpmajha.abplive.in/blog/americas-freedom-of-expression-after-trump-became-president

725, फिफ्थ अॅव्हेन्यू, न्यूयॉर्क. अर्थात ट्रम्प टॉवर.

मॅनहॅटनमधली ही इमारत सध्या अमेरिकेच्या आणि पर्यायानं जगाच्या राजकारणाचा केंद्रबिंदू बनली आहे. जगभरातले नेते, उद्योगपती, मीडिया, राजकारणी यांची सध्या इथं लगबग सुरू असते. कारण अमेरिकेचे निर्वाचित राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या उद्योग साम्राज्याचा कारभार या इमारतीतून चालतो आणि इथंच पेंटहाऊसमध्ये ते राहतात.

1-580x395

याच ट्रम्प टॉवरमध्ये एका जमान्यात डोनाल्ड ट्रम्प ‘द अॅप्रेंटिस’ हा रिअॅलिटी टिव्ही शो होस्ट करायचे. आता तिथं वेगळा रिअॅलिटी शो सुरू असल्याचं ट्रम्प टॉवरमधून वार्तांकन करणाऱ्या पत्रकारांचं म्हणणं आहे. फिफ्थ अॅव्हेन्यूवरच्या या इमारतीची सुरक्षाव्यवस्था व्हाईट हाऊसच्या सुरक्षाव्यवस्थेइतकीच कडक करण्यात आली आहे. त्यामुळं इमारतीच्या अगदी जवळ जाता येत नाही. जवळपास १०० फूट आधीच पोलिस, सुरक्षारक्षक आणि एफबीआय एजंट्सही तुमच्यावर नजर ठेवून असतात. सुरक्षेच्या या कड्याच्या आत आणि कड्याबाहेरही सध्या हालचालींना बराच वेग आला आहे.

ट्रम्प टॉवर म्हणजे डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या साम्राज्याची जणू राजधानी आहे. पण या इमारतीबाहेर न्यूयॉर्कमध्ये मात्र ट्रम्प यांच्याविषयी प्रचंड नाराजीच दिसून येते. मुक्त विचारसरणीच्या या शहरात लोक आपली नाराजी उघडपणे व्यक्तही करतात.

गेल्या शुक्रवारचीच गोष्ट घ्या ना. ‘हॅमिल्टन’ हे ब्रॉडवेवरचं गाजलेलं संगीतक (म्युझिकल) पाहण्यासाठी निर्वाचित उपराष्ट्राध्यक्ष माईक पेन्स यांनी हजेरी लावली होती. जॉर्ज वॉशिंग्टन, थॉमस जेफरसन यांच्या साथीनं अमेरिकेच्या उभारणीला हातभार लावणाऱ्या अॅलेक्झांडर हॅमिल्टनची कहाणी हे नाटक सांगतं. हॅमिल्टनचा गुलामगिरीला विरोध होता. अमेरिकेची आर्थिक घडी बसवण्यात त्यानं मोठं योगदान दिलं होतं. त्याचा जीवनप्रवास मांडणाऱ्या या नाटकानं गेल्या काही वर्षांत अनेक मोठे पुरस्कार पटकावले आहेत. शुक्रवारचा प्रयोग संपल्यावर हॅमिल्टनच्या सर्व कलाकारांनी प्रेक्षागारात उपस्थित माईक पेन्स यांना उद्देशून निवेदन सादर केलं –

https://twitter.com/HamiltonMusical/status/799828567941120000

“विविधतेने नटलेल्या अमेरिकेला काळजी वाटते आहे की नवं सरकार आमचं, जगाचं, आमच्या मुलांचं, आई-वडिलांचं रक्षण करू शकणार नाहीत. आमच्या अधिकारांची पायमल्ली होईल अशी भीती वाटते आहे. या नाटकानं तुम्हाला अमेरिकन मूल्यांची आणि आम्हा सर्वांच्याच साठी काम करण्याची प्रेरणा दिली असेल अशी आशा आहे.”

त्यावर पेन्स यांनी थिएटरमधून बाहेर पडताना केवळ स्मितहास्य केलं. पण डोनाल्ड ट्रम्प यांना ही गोष्ट रुचलेली नाही. ट्रम्प यांनी शनिवारी ट्विट करून माफीची मागणी केली.

https://twitter.com/realDonaldTrump/status/799972624713420804

https://twitter.com/realDonaldTrump/status/799974635274194947

https://twitter.com/realDonaldTrump/status/800298286204723200

तर हॅमिल्टनच्या कलाकारांच्या वतीनं निवेदन वाचणाऱ्या व्हिक्टर डिक्सननं ट्विटरवरूनच ट्रम्पना उत्तर दिलं.

https://twitter.com/BrandonVDixon/status/799977281875755008

स्वतः माईक पेन्स यांनी आपल्याला अजिबात राग आला नसल्याचं म्हटलंय आणि नाटकातील सर्व कलाकारांचं कौतुक करून वादावर पडदा टाकण्याचा प्रयत्न केला आहे. पण ट्रम्प यांच्या ट्विट्सनी अमेरिकेत, खास करून न्यूयॉर्कमध्ये नव्या वादाला सुरूवात केली आहे. कलाकारांनी अशी राजकीय टिप्पणी करणं अनेकांना मान्य नाही. तर सामान्य न्यूयॉर्कर्सच्या मते असं कुठल्याही विषयावर खुलेपणानं मत मांडता येणं हीच न्यूयॉर्कची ओळख आहे.

ट्रम्प टॉवरपासून काही काही ब्लॉक दूर, फॉक्स न्यूजचं मुख्यालय आहे. ट्रम्प टॉवरप्रमाणेच इथंही अधूनमधून निदर्शनं होत असतात. शुक्रवारी सकाळीच एक माणूस तिथं हातात निषेधाचा बोर्ड घेऊन उभा होता. एका वाटसरूला ते रुचलं नाही, त्यानं ओरडून आपली नापसंती व्यक्त केली. निषेध करणाऱ्यानं फक्त पुन्हा एकदा हातातला बोर्ड उंचावला, आणि फॉक्स न्यूजच्या दिशेनं बोट दाखवलं. फॉक्स न्यूजनं निवडणुकीआधी प्रचारादरम्यान अनेकदा उघडपणे ट्रम्प यांचं समर्थन केलं होतं. ट्रम्पना पाठिंबा देणाऱ्यांनाही अशा ‘सायलेंट प्रोटेस्ट’ला सामोरं जावं लागतंय.

ट्रम्प यांच्याविरोधात निदर्शनं आखण्याच्या तयारीत असलेल्या एका मानवाधिकार कार्यकर्त्यानं ओळख लपवण्याच्या अटीवर माझ्याशी बातचीत केली. आपण त्याला तात्पुरतं जॉन म्हणूयात. जॉनच्या मते ‘सर्वसामान्य न्यूयॉर्कवासियांच्या मनात एकेकाळी ट्रम्प यांच्याविषयी सुप्त आकर्षण होतं. स्वतः मलाही त्यांच्या यशाविषयी आदर वाटायचा. न्यूयॉर्क जगाची आर्थिक राजधानी म्हणून मिरवणारं शहर आहे. इथल्या प्रत्येक युवा उद्योगपतीच्या मनात ट्रम्पसारखं बनण्याची इच्छा असायची. पण गेल्या काही वर्षांत आणि खास करून निवडणूक प्रचारादरम्यान समोर आलेल्या घटनांनी ट्रम्प न्यूयॉर्कवासियांच्या नजरेतून साफच उतरले आहेत. ट्रम्प न्यूयॉर्कर आहेत याचा आधी न्यूयॉर्कला अभिमान वाटायचा, पण आता त्याच गोष्टीची लाज वाटू लागली आहे.’

जॉनचे आईवडील कॅलिफोर्नियाचे आहेत. त्याचा जन्मही तिथलाच. पण जॉनचं सगळं आयुष्य न्यूयॉर्कमध्ये गेलं. याच दोन राज्यांत ट्रम्पना सर्वाधिक विरोध होतो आहे. ‘अमेरिकेतली बाकीची राज्य ट्रम्पना राष्ट्राध्यक्ष म्हणून स्वीकारतीलही, पण कॅलिफोर्निया आणि न्यूयॉर्क ही गोष्ट कधीच स्वीकारू शकणार नाहीत. आम्ही शक्य होईल तेव्हा आवाज उठवत राहू’ असं जॉननं म्हटलं.

जॉनची सहकारी न्यूयॉर्कच्या क्वीन्सची रहिवासी. ट्रम्पही मूळचे क्वीन्सचेच आहेत, पण क्वीन्समध्ये ट्रम्प यांच्यासारख्यांच्या विचारसरणीला थारा नाही, असं तिनं स्पष्टपणे म्हटलं.

फॉक्स न्यूजच्या समोर, रस्त्यापलिकडेच रॉकफेलर सेंटरच्या इमारती आहेत. ट्रम्प यांचं उद्योग साम्राज्य उभं राहण्याच्या जवळपास शतकभर आधी अमेरिकेत जॉन डी रॉकफेलर यांनी तेलाच्या व्यापारातून साम्राज्य उभं केलं होतं. त्यांचा मुलगा जॉन डी रॉकफेलर ज्युनियरनं आपल्या वडिलांचं साम्राज्य आणखी वाढवलं.(अगदी डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यासारखंच, पण त्यापेक्षा कित्येक पटींनी मोठं आणि कायदेशीर.)

याच रॉकफेलरनं मॅनहॅटनमध्ये रॉकफेलर सेंटर उभारलं. टीव्ही आणि रेडियो या त्या काळातल्या नव्या तंत्रज्ञानाला या सेंटरनं बळ दिलं. असोसिएटेड प्रेस, एनबीसी टीव्ही आणि रेडियो सिटी म्युझिक हॉल तसंच अनेक मासिकांची कार्यालयं या सेंटरच्या परिसरात आहेत. साहजिकच न्यूयॉर्कच्या माध्यमांमधल्या प्रतिक्रियांचं प्रतिबिंब इथं लगेच उमटतं.

ज्युनियर रॉकफेलरची पत्नी एबिगेलला मॉडर्न आर्टमध्ये रस होता. तिच्याच प्रयत्नांमुळं न्यूयॉर्क कलेचं नवं केंद्र बनलं- न्यूयॉर्कनं पॅरिसलाही मागे टाकलं. रॉकफेलर सेंटरच्या परिसरातील इमारती कलेचं आश्रयस्थान बनल्या. म्युझियम ऑफ मॉडर्न आर्ट, ख्रिस्तीज ऑक्शन हाऊसमध्ये अनेक कलाकारांच्या कलाकृती पाहण्याची संधी मिळते. इथल्याच ऑब्झर्व्हेटरीमधून उंचावरून न्यूयॉर्कचं नयनरम्य दृष्य पाहता येतं. एक प्रायव्हेट प्रॉपर्टी असलेलं हे सेंटर आता जणू अमेरिकेचा राष्ट्रीय ठेवा बनलं आहे. हे सेंटर म्हणजे उद्योगपतींच्या एका कुटुंबानं न्यूयॉर्कला दिलेलं गिफ्ट आहे. आता न्यूयॉर्कचाच आणखी एक उद्योगपती देशाची सूत्र हाती घेण्याच्या तयारीत आहे, पण त्याविषयी इथं फारसा उत्साह दिसत नाही.

रॉकफेलर सेंटरचे कर्मचारी अगद उघडपणे ट्रम्प यांच्याविषयीची नाराजी व्यक्त करत होते. मी तिकिटांसाठी लाईनमध्ये उभे होते. काऊंटरवरच्या एलिना आणि रोझा एका जर्मन पर्यटकाचा – एरिकचा पास तयार करताना त्याच्याशी निवडणुकीविषयीच गप्पा मारत होत्या. तुम्ही अमेरिकन्सनी ट्रम्पला कसं काय निवडलंत, अमेरिकन्स असं कसं करू शकतात हे मला कळत नाही, असा सवाल एरिकनं केला. त्यावर दोघीही एकदमच म्हणाल्या, आम्हालाही कळत नाहीये असं कसं झालं. एलिनानं आम्हाला पुढच्या डेकपर्यंत नेलं. ‘मी १० वर्ष इथं काम करते आहे. सगळ्या अमेरिकेतून आणि जगातून लोक इथं येतात. आजवर एकही माणूस ट्रम्पना पाठिंबा देताना दिसलेला नाही. काय माहित आता पुढे काय होईल.’

unnamed-1

आमच्या त्या ग्रुपमध्ये ट्रम्प यांच्या बाजूनं कौल देणाऱ्या टेक्सास राज्यातला अँड्र्यूही होता. स्वतः रिपब्लिकन असलेल्या अँड्र्यूनं यावेळी मात्र क्लिंटन यांच्याबाजूनं मत दिलं होतं. ‘एलिनाला प्रश्न पडला आहे, कुणी ट्रम्पना पाठिंबा देत नाही, असं तिला वाटतं. पण ट्रम्पना मत देणारे न्यूयॉर्कपर्यंत येऊही शकत नाहीत. त्यांचं जग गाव-खेड्यापुरतंच आहे, त्यांच्यासमोरचे प्रश्न वेगळे आहेत. ते सोडवण्यात प्रस्थापित राजकारणी अपयशी ठरले आणि ट्रम्प यांच्यासारख्यांचं फावलं. ओबामांकडून सर्वसामान्य नागरिकांना मोठ्या अपेक्षा होत्या. पण त्यातल्या बऱ्याच पूर्ण झालेल्या नाहीत. आणि ती हिलरीही फार काही वेगळं करू शकली नसती.’ असं अँड्र्यूनं म्हटलं. एलिनानं त्यावर फक्त खांदे उडवले. ‘Whatever, we have to bear him. चार वर्ष सहन करावं लागेल.’

आमचा रॉकफेलर टूर गाईड अॅरनलाही काळजी वाटतेय. एखाद्या रॅपरच्या शैलीत गप्पा मारत अॅरन आम्हाला रॉकफेलर प्लाझामधल्या अनेक शिल्पांविषयी आणि इमारतींविषयी माहिती देत होता आणि अधूनमधून राजकीय टिप्पणीही करत होता. मी पत्रकार आहे म्हटल्यावर तर आणखीनंच आपुलकीनं बोलू लागला. ब्राँक्समध्ये जन्मलेल्या, कृष्णवर्णीय अॅरनला ट्रम्पविषयी अजिबात आदर वाटत नाही. पण आता ते आपले राष्ट्राध्यक्ष आहेत ही गोष्ट स्वीकारायला हवी, आणि जेव्हा ते चुकतील तेव्हा आवाज उठवायला हवा असं अॅरनचं म्हणणं आहे. ‘रॉकफेलर सेंटरनं कलाकारांना, पत्रकारांना आणि विचारस्वातंत्र्याला प्रोत्साहन दिलंय. म्हणून मला इथं काम करायला आवडतं. मला वाटतं ट्रम्पनी इथं यायला हवं एकदा, ते नेहमी श्रीमंतीचं बटबटीत प्रदर्शन करतात. त्यापेक्षा ट्रम्पनी जरा रॉकफेलरचा आदर्श ठेवायला हवा. स्वतः कमवा पण लोकांसाठीही असं काहीतरी उभारा. ट्रम्पना हे जमणार नाही.’

unnamed (2).jpg

रॉकफेलर सेंटरच्या मुख्य इमारतीच्या पुढच्या लॉबीत दोन भव्य म्युरल्स – भित्तीचित्रं आहेत. एक भिंतीवरचं ‘अमेरिकन प्रोग्रेस’ – मोठमोठे नेते अमेरिकेच्या उभारणीला हातभार लावत असल्याचं चित्र आणि दुसरं छतावरचं भित्तीचित्र ‘टाईम’. सध्याच्या राजकीय परिस्थितीत ही दोन्ही म्युरल्स विशेष महत्त्वाची वाटतात.

याच प्लाझामध्ये असोसिएटेड प्रेस या वृत्तसंस्थेच्या मुख्यालयाच्या प्रवेशद्वारावर न्यूज हे इसामू नोगुचीचं शिल्प आहे. ते दाखवताना अॅरन मला म्हणाला – ‘तुम्हा लोकांना आता आणखी धावपळ करावी लागेल नाही?’ मी म्हटलं – ‘अॅरन, आमच्या देशातही कमी धावपळ नाही…’

– जान्हवी मुळे

unnamed

http://abpmajha.abplive.in/blog/janhavee-mooles-blog-on-modi-trump-hilary-clinton

 

बोस्टन. अमेरिकेच्या मॅसॅच्युसेट्स राज्याची राजधानी. कोपऱ्या कोपऱ्यावर विद्यापीठं आणि कोपऱ्या कोपऱ्यावर इतिहासाच्या पाऊलखुणा मिरवणारं शहर. याच शहरात एक राष्ट्र म्हणून अमेरिकेचा जन्म झाला असं म्हटलं तर वावगं ठरणार नाही. ‘बोस्टन टी पार्टी’नंच अमेरिकन राज्यक्रांतीची खऱ्या अर्थानं सुरूवात झाली होती. या शहरात इतिहास जणू थिजून राहिला आहे आणि भविष्याचं सावटही घोंगावतंय.

बोस्टनची सैर करायची, तर सर्वात चांगला पर्याय आहे डक टूर. डक म्हणजे DUKW. अर्थात पाण्यात आणि जमिनीवर चालणारी Amphibian वाहनं. दुसऱ्या महायुद्धात सैनिकांची आणि सामनाची ने-आण करण्यासाठी या वाहनांचा मोठ्या प्रमाणात वापर झाला होता. १९९४ पासून असे काही डक्स पर्यटकांना शहराचा सैर-सपाटा घडवून आणण्यासाठी वापरले जातायत. आणि डक चालवणारे ड्रायव्हर्स-कम-टूरिस्ट गाईड्सही मोठे मजेशीर आहेत. आमच्या गाईडच नाव होतं ‘फ्रिम जॉली’.

janhavee-moole-blog-boston
आपल्या खास शैलीत फ्रिमनं आम्हाला बोस्टनमधल्या ऐतिहासिक जागांविषयी, इमारतींविषयी माहिती दिलीच, पण आसपासच्या घटनांविषयी त्याची मतंही मजेदार होती. युरोपातून इथं स्थलांतर केलेल्या लोकांनी – इमिग्रंट्सनी कशी बोस्टनची उभारणी केली हे सांगताना इमिग्रंट्स या शब्दावर त्यानं दिलेला जोर, लक्षात राहिला आहे अजूनही. एकीकडे ट्रम्प समर्थकांची इमिग्रंट्सना देशातून बाहेर काढण्याची भाषा आणि दुसरीकडे आपला देशच इमिग्रंट्सनी बनलाय हे सांगणारा फ्रिम. विशेष म्हणजे फ्रिमनं इमिग्रंट्सचा उल्लेख केल्यावर डकमधले अनेक अमेरिकन्सही स्मितहास्य करत होते.

janhavee-moole-blog-boston-4
तसं इथले सामान्य नागरीक अनोळखी लोकांसमोर सहसा आपलं राजकीय मत थेटपणे मांडत नाहीत. पण कधी कधी जाता जाता एखादं वाक्य बोलतात, ज्यामुळं त्यांच्या मनात खदखद सुरू असल्याची जाणीव होते. फ्रिमला आणि आमच्या सहप्रवाशांना पाहून तेच जाणवतं.

बोस्टनच्या रस्त्यांवरून फिरताना मध्येच आमचं डक चार्ल्स नदीत शिरलं आणि ट्रकची लगेच बोट बनली. अमेरिकेतली सर्वात स्वच्छ शहरी नदी म्हणून चार्ल्स नदीची ओळख आहे. याच नदीकाठावर अडीचशे वर्षांपूर्वी असंतोषाची ठिणगी पडली होती आणि त्यातूनच अमेरिका हे राष्ट्र जन्माला आलं, हे सांगताना फ्रिमच्या डोळ्यांत आणि आवाजात अभिमान दाटला होता.

janhavee-moole-blog-boston-2

अभिमान वाटावा, अशा अनेक गोष्टी बोस्टनवासियांकडे आहेत. विद्यापीठं असोत, शतकांपूर्वीच्या इमारती असोत वा तिथं घडलेल्या घटना. बोस्टननं आपला वारसा जपून ठेवला आहे. ‘बोस्टन टी पार्टी’चाही त्याला अपवाद नाही.

बोस्टनच्या आणि अमेरिकेच्याच नाही, तर जगाच्या इतिहासाला कलाटणी देणाऱ्या घटनांपैकी एक म्हणजे बोस्टन टी पार्टी. 1773 साली ब्रिटिश सरकारनं ईस्ट इंडिया कंपनीला * कुठलाही कर न भरता अमेरिकन वसाहतींमध्ये चहा विकण्याची परवानगी दिली होती. पण वसाहतींमधल्या व्यापारावर ब्रिटनचं असं नियंत्रण अमेरिकन राष्ट्रवाद्यांना – पॅट्रियट्सनी मान्य नव्हतं. त्याचा निषेध करण्यासाठी १६ डिसेंबरच्या संध्याकाळी सॅम्युएल अॅडम्सच्या नेतृत्त्वाखाली क्रांतीकारक एकत्र जमले. पण बैठकीनंतर जमावानं बोस्टनच्या बंदरात घुसून तीन्ही जहाजांवरचा जवळपास तीनशे टन चहा समुद्रात फेकून दिला. या घटनेनं अमेरिकेच्या स्वातंत्र्यलढ्याला वेग मिळाला होता.

बोस्टनच्या बंदरात ज्या परिसरात ही घटना घडली, तिथं आता बोस्टन टी पार्टी म्युझियम उभारण्यात आलं आहे. १६ डिसेंबर १७७३च्या त्या संध्याकाळचा सगळा घटनाक्रम इथं दररोज पुन्हा उभा केला जातो आणि संग्रहालयाला भेट देणाऱ्यांना त्या बोस्टन टी पार्टीत सहभागी होण्याचीही संधी मिळते. एकूण काय, तर तुम्ही थेट १७७३मध्ये जाऊन पोहोचता.

janhavee-moole-blog-boston-5

संग्रहालयात प्रवेश करताच बोस्टन टी पार्टीची नायिका ‘सारा ब्रॅडली’नं आमचं स्वागत केलं आणि मी भारतातून आले आहे म्हटल्यावर ‘ईस्ट इंडिया कंपनी तिथेही त्रास देते आहे लोकांना’ अशी टिप्पणीही केली. सॅम्युएल अॅडम्सचं भाषण ऐकल्यावर, जहाजांवर आक्रमण केल्यावर आणि चहाचे खोके समुद्रात बुडवल्यावर आम्ही एका दालनात पोहोचलो. तिथं किंग जॉर्ज आणि सॅम्युएल अॅडम्सच्या बोलक्या पोर्ट्रेट्सनी आणि होलोग्राफ्सनी पुढचा घटनाक्रम उभा केला. मॅसॅच्युसेट्सच्या नागरिकांनी अमेरिकन क्रांतीमध्ये कसं योगदान दिलं होतं ते दाखवणारी फिल्मही पाहिली.

टूर संपल्यावर साराशी बातचीत करण्याची संधी मिळाली. (तिचं खरं नावही साराच आहे.) रोज इतिहास जगणाऱ्या व्यक्तींना आजच्या अमेरिकेविषयी, ट्रम्पच्या अमेरिकेविषयी काय वाटतं, याविषयी मला उत्सुकता वाटत होती.

janhavee-moole-blog-boston-6
साराला इतिहास जास्त आवडतो. लोकांनी इतिहासाविषयी जाणून घ्यायला हवं असं तिचं मत आहे. ‘तुम्ही कुणीही असाल, कुठल्याही देशाचे असाल, तुमची राजकीय किंवा वैचारिक भूमिका काहीही असेल, तरी इतिहासाची जाणीव ठेवायला हवी. लोकांमध्ये मतभेद आहेत. असायलाच हवेत. पण आपण आपली ही वेगवेगळी मतं का मांडू शकतो, याचं उत्तर इतिहासात आहे. इतिहास आपल्याला आपल्या गौरवशाली पार्श्वभूमीची आठवण करून देतो, तसंच चुकांची जाणीवही करून देतो.’

साराला विचारलं, आज तू सारा ब्रॅडलीची भूमिका साकारते आहेस, पण अजून २०० वर्षांनी लोक अशी आजच्या नेत्यांची भूमिका साकारतील का? सारा खळखळून हसली आणि म्हणाली, ‘काळच सांगेल काय ते, आत्ता विचारही करवत नाही.’

बोस्टन टी पार्टीच्या दिवशी तीन जहाजांमध्ये ज्या वेगवेगळ्या प्रकारचा चहा भरला होता, त्या प्रकारच्या चहांची चव चाखण्यासाठी म्युझियममध्ये खास टी रूम आहे. तिथं चहापान करताना एक इटालियन जोडपं भेटलं आणि आम्हा तिघांची चाय पे चर्चा सुरू झाली. मार्को आणि रोझा नेपल्सचे रहिवासी आहेत आणि सध्या बोस्टनमध्ये शिकणाऱ्या मुलाला भेटण्यासाठी आले आहेत. ‘मुलानं अमेरिकेत शिकण्याचा निर्णय घेतला खरा, पण आता इथं सगळ्याच परदेशी विद्यार्थ्यांना नोकऱ्या मिळणं जड जाईल अशी भीती वाटते आहे. आधीच ब्रेक्झिट, त्यात इटलीतही युरोपपासून वेगळं होण्याची मागणी सुरू आहे, आता अमेरिकेत काय होईल काही सांगता येत नाही.’ कुठल्याही भीतीपेक्षा किंवा असुरक्षिततेच्या भावनेपेक्षा ही अनिश्चितता अनेकांना जास्त त्रास देते आहे.

janhavee-moole-blog-boston-3

टी पार्टी म्युझियमजवळच बंदरावर बोटींसाठीचा धक्का – अॅटलांटिक व्हार्फ आहे. तिथं खाडीच्या किनाऱ्यावर बेंचेस टाकले आहेत. दुपारच्या वेळेस बोस्टनियन्स तिथं ऊन खात बसतात. या बेंचेसजवळच बोस्टन बंदराची माहिती देणारे फलक आहेत. 1919 साली बोस्टनमध्ये डिस्टिलरीतील स्फोटात टँक फुटल्यानं काकवीचा पूर आला होता. त्याआधी 1872 आणि 1760 साली मोठ्या आगींमध्ये बंदर भस्मसात झालं होतं. मार्को आणि रोझासोबत मीही ती माहिती वाचत होते.

आमच्यासोबत म्युझियमची सफर करणारा आणि एवढा वेळ आमची चर्चा ऐकणारा एक अमेरिकन पर्यटक न राहावून म्हणाला, “Boston has rebuilt itself again and again. It has endured the Great Fires. America will endure it too”, अमेरिका यातूनही बाहेर पडेल.

–    जान्हवी मुळे

 

*तीच ईस्ट इंडिया कंपनी जिनं भारतावरही राज्य केलं.

 

http://abpmajha.abplive.in/blog/janhavee-moole-blog-from-boston

9 नोव्हेंबरच्या पहाटे अमेरिकेत मोठा राजकीय भूकंप झाला आणि त्याचे हादरे – आफ्टरशॉक्स – बराच काळ जाणवत राहतील, अशी शक्यता आहे. मुंबई ते बोस्टन प्रवासादरम्यान मला वेळोवेळी या गोष्टीची जाणीव झाली. माझी फन ट्रिप आता एक अभ्यासदौरा बनल्यासारखीच वाटू लागली आहे.

नेहमीच्या जगापासून, फोन-इंटरनेट या सगळ्यापासून जरा डिसकनेक्ट व्हायचं म्हणून हा दौरा आखला होता. पण घटनाच अशी घडली आहे, की तिच्यापासून डिसकनेक्ट राहूच शकत नाही आपण.

‘प्रेसिडेंट डोनाल्ड ट्रम्प’ हे शब्द आपल्यापैकी अनेकांना अजूनही खटकतायत. मग अमेरिकेतल्या नागरिकांना या बदलाविषयी काय वाटत असेल? ही उत्सुकता अमेरिकेचं एक वेगळं रूप दाखवू लागली आहे.

अमेरिकेतल्या वातावरणात एक शांत अस्थिरता जाणवते आहे- सायीखालचं दूध कसं हळूहळू उकळत राहतं, तशीच. याची पहिली झलक मुंबई विमानतळावरच पाहायला मिळाली. ११ नोव्हेंबरच्या पहाटे-पहाटे लोक फक्त दोनच गोष्टींची चर्चा करत होते आसपास- बंद झालेल्या हजार-पाचशेच्या नोटा आणि ट्रम्पच्या राज्यात आपलं कसं होणार ही चिंता.

दुबईला कनेक्टिंग फ्लाईटसाठी वाट पाहात होते, तिथं दोन अमेरिकन बायका निवडणुकीचीच चर्चा करत होत्या. दोघी रिपब्लिकन पक्षाच्याच, पण एक ट्रम्पची कट्टर विरोधक आणि दुसरीनं ट्रम्पला मत दिलं होतं. प्राथमिक शाळेत शिकवणाऱ्या जेन्ना हॅरिसला ट्रम्पची निवड म्हणजे रिपब्लिकन पक्षाच्या अंताची आणि अमेरिकेपुढच्या संकटाची सुरूवात वाटते. दुसरीकडे जरा वयस्कर लिडिया, काम “इतके दिवस दिलं ना मत राजकारण्यांना? काय बदल झाला? ओबामा नुसतं येस वुई कॅन म्हणायचे, मी पण त्यांना मत दिलं. पण काय मोठा बदल केला त्यांनी? माझ्या कित्येक मित्रमैत्रिणींना २००७मध्ये नोकऱ्या गमवाव्या लागल्या, अजूनही बेकार आहेत, या वयात कष्टाचं काम करावं लागतंय. बदल हवा असेल, तर सिस्टिमच बदलायला हवी. ट्रम्पसारखा राजकारणाबाहेरचा माणूस करू शकतो हे सगळं.”

दुबई विमानतळावर वेळ घालवण्यासाठी वृत्तपत्रं वाचत होते. न्यूयॉर्क टाईम्स, फायनान्शियल टाईम्स, खलिज टाईम्स, आणि लंडनचा द टाईम्स. जगातल्या चार वेगवेगळ्या गटांचं प्रतिनिधित्व करणाऱ्या वृत्तपत्रांच्या शुक्रवारच्या आवृत्त्यांनी अमेरिकेच्या निवडणुकीवरच प्रामुख्यानं भाष्य केलं होतं.

20161111_093707यंदा अगदी उघडपणे हिलरी क्लिंटन यांच्या पाठीशी उभं राहणाऱ्या न्यूयॉर्क टाईम्सनं अमेरिकेच्या राजकीय वास्तव्याविषयी परखडपणे लिहिलं आहे. मुखपृष्ठावरचे दोन स्तंभ, ट्रम्प आता राष्ट्राध्यक्ष बनणार आहेत, त्यांचा स्वीकार करावा लागेल, हा मुद्दा मांडतात, पण वेगवेगळ्या शैलीत.

गेल कॉलिन्सनं ट्रम्प कदाचित आपण समजतो त्यापेक्षा चांगले ठरू शकतील असा आशावादही मांडला आहे. ट्रम्प यांचे विरोधक, हिलरी क्लिंटन यांचे पाठीराखे आता अमेरिकाच सोडण्याची भाषा करू लागले आहेत, पण जगभरातले फारच कमी देश ‘अमेरिकन’ लोकांना आपल्या देशात आश्रय देतील हे वास्तव मांडल आहे. एरवी अमेरिकन्स कॅनेडियन नागरिकांवर जोक्स करताना दिसतात. आता कॅनेडियन लोक तुम्हाला त्यांच्या तरूण, तडफदार, विचारी आणि सुंदर पंतप्रधानाबद्दल सांगत राहतील आणि तुम्हाला शांतपणे ऐकून घ्यावं लागेल कोपरखळीही मारली आहे. ट्रम्प एरवी आक्रस्ताळेपणा करतात, पण एक माणूस म्हणून व्यक्तीशः ते वेगळे आहेत. अगदी काही दिवसांपूर्वीपर्यंत ट्रम्प मोकळ्या विचारसरणीचे ‘मॅनहॅटनाईट’ होते, आणि अजूनही त्यांच्यातलं थोडं पुढारलेपण शिल्लक असेल अशी आशा कॉलिन्सनं व्यक्त केली आहे.

दुसरीकडे पॅट्रिक हेली आणि जेम्स पीटर्सनं ट्रम्प यांच्याशी पुढची चार वर्ष जुळवून घेणं किती कठीण आहे, याविषयी लिहिलं आहे. ट्रम्प यांच्याविरोधातले मोर्चे, ‘नॉट माय प्रेसिडेंट’ सारखे हॅशटॅग्ज यांमुळं लोकांमध्ये वाढत चाललेली दरी हे ट्रम्प यांच्यासमोरचं मोठं आव्हान आहे असं या दोघांना वाटतं.

फायनान्शियल टाईम्सनं डोनाल्ड ट्रम्प-बराक ओबामा यांच्यातल्या भेटीचं वर्णन ऑकवर्ड असं केलं आहे. तर खलिज टाईम्सची हेडलाईन आहे अमेरिका जखमेवर उपचारांच्या प्रतीक्षेत आहे.

खलिज टाईम्सनं अमेरिकेत सुरू झालेल्य विरोधाचं चित्रण केलंय. युवा पिढीनं मोठ्या प्रमाणात क्लिंटनना मतदान दिलं हा मुद्दाही खलिज टाईम्सनं अधोरेखित केलाय. म्हणजे एरवी अमेरिकन वृत्तपत्र पश्चिम आशियातल्या निदर्शनांविषयी लिहितात, त्याच्या नेमकं उलटं चित्र आहे हे.

20161112_201726

द टाईम्सनं ओबामा-ट्रम्प भेटीची तुलना रिआलिटी टीव्ही शोसोबत केली आहे. ट्रम्प निवडून आल्यानं युरोपातल्या हालचाली कशा वाढल्या आहेत, याविषयीही लिहिलं आहे.

न्यूयॉर्क टाईम्सनं हिलरी क्लिंटन यांच्या पराभवाची मिमांसा केली आहे. एमी कोझिकनं हिलरी यांना लोकांच्या मनातला असंतोष जोखता आला नाही, हा मुद्दा मांडला आहे. न्यूयॉर्क टाईम्समध्येच पीटर एस गुडमनचा लेख जगभरातल्या आणि विशेषतः युरोप-अमेरिकेत वाढत्या उजव्या विचारसरणीवर, धृवीकरणावर आणि भांडवलशाहीच्या मर्यांदांवर प्रकाश टाकतो.

उजव्या विचारसरणीनं सत्ता जिंकण्याचा मुद्दा आला, की आपल्या देशातलं भाजप सरकार आठवल्याशिवाय राहात नाही. अनेकजण नरेंद्र मोदींची तुलना ट्रम्प यांच्यासोबत करतायत. याचं कारण आहे दोघांभोवती झालेलं धृवीकरण. २०१४ साली मोदींची लाट आली होती, त्यानंतर भारतातही मोदी समर्थक आणि विरोधक असे गट निर्माण झाले आहेत. पण अमेरिकेत फक्त दोन गटांमधला केवळ वैचारिक संघर्ष नाही, तर त्याचा उद्रेकही होण्याची भीती अनेकांना प्रकर्षानं जाणवते आहे. पोर्टलंडमध्ये तसा उद्रेक झालही आहे.

अशा धृवीकरणाच्या काळातच लोकशाहीची खरी कसोटी लागते. पराभव पचवणं आणि विरोधकांच्या मतांचा आदर राखणं ही लोकशाहीची मूळ तत्त्व आहेत. ती टिकवणं ही भारत आणि अमेरिका या जगातल्या प्रमुख लोकशाहींसमोरची मोठी आव्हानं आहेत.

जाता-जाता माझ्या दुबई-बोस्टन प्रवासादरम्यानचे आणखी दोन अनुभव सांगावेसे वाटतात. आईसलँडवरून उडताना विमान अचानक थरथरू लागलं. जमिनीपासून 33-34 हजार फुटांवर ढगांतून, हवेच्या झोताविरुद्ध उडताना टर्ब्युलन्स जाणवत होता. जीवाचा थरकाप उडवणारे हादरे चांगले अर्धा तास सुरू होते. अर्ध्या दिवसाचा थकवणारा प्रवास, अजून सहा तास असंच हवेत तरंगत राहायचंय हा विचार आणि त्यात विमानात जाणवणारे धक्के, आणि समोरच्या स्क्रीनवर बीबीसी-सीएनएनच्या बातम्यांमध्ये ट्रम्प. कसा योगायोग असतो!

त्या विमानात कॅथरीन आणि मरीन या दोघी केनियन-अमेरिकन मायलेकी माझ्या शेजारी होत्या. कॅथरीन पेशानं नर्स तर मरीन कॉलेजात शिकते आहे. १५-१६ तासांच्या प्रवासात मरीन जवळपास सगळा वेळ फिल्म्स पाहात होती तर कॅथरीनची नजर बातम्यांवर खिळली होती. आम्ही तिघींनीही कुठलीही राजकीय चर्चा टाळली, एकमेकांच्या देशांबद्दल, पेशाबद्दल आणि हो, क्रिकेटबद्दल बोलत होतो. पण व्हेटरन्स डेच्या निमित्तानं, निवृत्त सैनिकांच्या सभेत बराक ओबामांचं भाषण सुरू झालं, तेव्हा कॅथरीननं अक्षरशः टाळ्या वाजवल्या. आपल्या नेहमीच्या नर्मविनोदी शैलीत, ओबामांनी सैनिकांच्या जीवदानाचं महत्त्व सांगितलं आणि या घडीला अमेरिकन नागरिकांनी एकजुटीनं उभं राहायला हवं, असा विचार मांडला.

ओबामांचं भाषण संपलं, तेव्हा कॅथरीनच्या डोळ्यांत पाणी आलं होतं. ती फक्त एवढंच म्हणाली “I’m going to miss him…” तिच्या त्या एका वाक्यातच सारं काही आलं. Catherine, we are going to miss him too. आम्हालाही ओबामांची आठवण येत राहील. आम्ही नकळत एकमेकींचे हात हातात घेतले आणि समोर स्क्रीनवर मेसेज झळकू लागला- वेलकम टू युनायटेड स्टेट्स. अमेरिकेत तुमचं स्वागत आहे…

  • जान्हवी मुळे

………………..

(हा ब्लॉग एबीपी माझाच्या वेबसाईटवरही प्रसिद्ध झाला आहे.)

२५ जानेवारी २०१५. आंदोलनाला हिंसक वळण लागून सोळा जणांचा मृत्यू

२९ जानेवारी – सायनाईमध्ये अतिरेकी हल्ल्यात २० जण मृत्यूमुखी

३ फेब्रुवारी – अलेक्झांड्रियात बॉम्बस्फोट, कैरो शहरात आणि विमानतळावर स्फोटकं हस्तगत

गेल्या काही दिवसांतल्या या घडामोडींनी मन विचलीत केलंय. मनात चुकचुकणारी शंकेची पाल समोर प्रत्यक्षात अवतरल्यासारखं वाटतंय. इजिप्तमध्ये सारं काही आलबेल नसल्याचं पुन्हा दिसून आलं.

20150102_132030

Downtown Cairo

खरं तर इजिप्तला जाणं किती सुरक्षित आहे असा प्रश्न अनेकांनी विचारून झाला आहे. आज त्याचंच उत्तर देणार आहे. It may not be completely safe, but it’s definitely worth taking the risk.  तिथल्या वास्तव्यात मला हेच वारंवार जाणवलं होतं, आणि आजही मला तेच म्हणावंसं वाटतं. कदाचित मी तिथल्या सुरक्षिततेची खात्री देऊ शकणार नाही, पण इजिप्तभेटीचा धोका पत्करायला हरकत नाही, असंच मला वाटतं.

इजिप्त हे एक वेगळंच रसायन आहे. २०११ साली अरब स्प्रिंगनंतर इजिप्तमध्ये सत्तांतर झालं. मैदान तहरीर (तहरीर चौक) मधील आंदोलनानं जगाचं लक्ष वेधून घेतलं. २५ जानेवारी २०११ रोजी राष्ट्राध्यक्ष होस्नी मुबारकनी राजीनामा दिला. पुढच्या चार वर्षांत इजिप्तमध्ये दोन राष्ट्राध्यक्ष (मोहम्मद मोरसी आणि अब्देल फताह अल सिसी) आणि सहा पंतप्रधान झाले पण लोकशाहीनं अजूनही खऱ्या अर्थानं मूळ धरलेलं नाही.

पण चार वर्षांतील उलथापालथींचा तिथल्या समाजजीवनावर मात्र खोलवर परिणाम झालेला आहे. कैरो एयरपोर्टवर उतरल्यावरच त्याची पहिली झलक पाहायला मिळाली. टूरिस्ट सीझन असूनही एयरपोर्टवर तुरळक माणसंच दिसत होती. पिरॅमिड्स, म्युझियम आणि इतर ठिकाणीही तसंच चित्र. तुलनेनं लुक्सॉर आणि अलेक्झांड्रियाला पर्यटकांची गर्दी दिसली. मात्र नेहमीपेक्षा यंदा पर्यटकांची संख्या रोडावल्याचं स्थानिक पत्रकारांनी सांगितलं. इजिप्तसारख्या देशात जिथे पर्यटन व्यवसाय हे उत्पन्नाचं मोठं साधन आहे, अशा अर्थव्यवस्थेवर त्यामुळे मोठा ताण पडला आहे. टूरिस्ट गाईड्स, टूर ऑपरेटर्सपासून ते टॅक्सी ड्रायव्हर्स, हॉटेल व्यवसायिक, आणि अगदी सामान्य फेरीवाले अशा सगळ्यांनाच त्याची झळ पोहोचली आहे.

Graffiti in Tehrir Square

Graffiti in Tehrir Square

 

तिथे पदोपदी जाणवणारी आणखी एक गोष्ट म्हणजे पोलीसांचा प्रभाव. लौकिकार्थानं इजिप्त पोलीस स्टेट नसलं तरी रस्त्यावर आणि सार्वजनिक ठीकाणी मोठ्या प्रमाणात पोलीस, सशस्त्र सुरक्षारक्षक आणि सैनिकांचा वावर दिसून येतो. अनेकदा पोलिसच अतिरेकी हल्यांचं टारगेट बनतात. आमच्या तिथल्या वास्तव्यात रोज अशा हल्ल्याची काही ना काही बातमी यायचीच.

२७ डिसेंबरला आम्ही मैदान तहरीर आणि इजिप्शियन म्युझियमला भेट दिली. तहरीर चौक म्हणजे चहुबाजूंनी इमारतींनी वेढलेली शहरातली एक रिकामी जागा, चारी बाजूंनी शहराच्या वेगवेगळ्या भागांकडे जाणारे रस्ते आणि सतत वाहणारं ट्रॅफिक. पण याच रिकाम्या जागेत भरलेल्या आंदोलनानं सगळं जग भारावून गेलं होतं. २०११ मध्ये होस्नी मुबारक यांच्या विरोधात आणि २०१३ साली मोहम्मद मोरसी यांच्याविरोधात तहरीरमध्ये मोठे उठाव झाले. सध्या तहरीरमध्ये एकप्रकारची जमावबंदी आहे. थेट कर्फ्यू नसला तरी लोकांना मोठ्या गटानं एकत्र उभंही राहू दिलं जात नाही. अपवाद अर्थात पर्यटकांचा. बाकी ठिकठिकाणी पोलीस, ट्रॅफिक पोलीस जणू पाळत ठेवून असतात. २५ जानेवारीला, आंदोलनाच्या चौथ्या वर्षपूर्तीच्या दिवशी तर तहरीर बंदच ठेवण्यात आलं होतं. आज त्यामुळेच आंदोलनाचं केंद्र शहरातल्या इतर भागांत जिथे मुस्लीम ब्रदरहूडचं वर्चस्व आहे अशा ठिकाणी सरकलं आहे.

Egyptian Museum

Egyptian Museum, Tehrir Square, Cairo

 

याच चौकात एका बाजूला आहे इजिप्शियन म्युझियम. इजिप्तचा ऐतिहासिक ठेवा जपणारं संग्रहालय. युवा फारो तुतनखामूनचा मुखवटा, त्याच्या मकबऱ्यातून सापडलेला खजिना, प्राचीन आणि रोमन काळातील इजिप्तच्या रोजच्या जगण्यातील अनेक वस्तू आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे ममीज. म्युझियममध्ये एका खास दालनात रामसेस, हाटशेसूट, सेटी आणि इतर प्रसिद्ध फारोजच्या ममीज ठेवण्यात आल्या आहेत. संग्रहालयाच्या वेगवेगळ्या दालनांत शिरताच आपण वेगळ्याच विश्वात, इतिहासात खूप मागे गेल्यासारखं भासतं.

२०११मध्ये या संग्रहालयाला क्रांतीचे चटके सहन करावे लागले. तहरीरमध्ये त्यावेळी प्रचंड अनागोंदी माजली, त्याचा फायदा घेत काहींनी वेस ओलांडून म्युझियममध्ये प्रवेश केला. त्या दंगलीत संग्रहालयात बरीच नासधूस आणि लुटालूट झाली. सुदैवानं बहुतेक सर्व वस्तू परत मिळवण्यात आल्या. सध्या संग्रहालयात अनेक वस्तूंचं रिस्टोरेशन सुरू आहे. त्यामुळेच ‘हा मुखवटा २०११च्या क्रांतीच्या वेळेस तुटला होता’, ‘सदर मूर्तीचे २०११च्या क्रांतीच्या वेळेस दोन तुकडे झाले होते, एक मैदानातील लॉनवर सापडला, नंतर ही मूर्ती दुरुस्त करण्यात आली’ अशा नोंदी सापडतात. आणि मग प्रश्न पडतो. क्रांतीनं इजिप्तला खरंच काय दिलं? फायदा नेमका कुणाचा झाला? का आज हा देशच रिस्टोरेशनच्या अवस्थेत पोहोचला आहे?

मुबारक यांच्यानंतर मुस्लीम ब्रदरहूडचे नेते मोहम्मद मोरसी ३० जून २०१२ रोजी सत्तेत आले. मात्र कट्टरतेकडे झुकणाऱ्या त्यांच्या राजवटीविरुद्ध पुन्हा आंदोलन झालं आणि वर्षभरानं मोरसींना सत्ता गमवावी लागली. मात्र आजही मुस्लीम ब्रदरहूड आणि मोरसींच्या समर्थकांची संख्या मोठी आहे. इजिप्त हा देश ब्रदरहूड समर्थक आणि ब्रदरहूडच्या विरोधकांमध्ये विभागला गेला आहे, असं म्हटलं तर वावगं ठरणार नाही. त्यातही ब्रदरहूड विरोधकांमध्ये कुणी सिसींचे समर्थक आणि कुणी विरोधक आहेत. सामान्य इजिप्शियन लोक मात्र स्वतःला या राजकारणाच्या थेट चर्चेपासून दूर ठेवताना दिसतात. पण त्यांच्या राजकीय जाणीवा तीव्र असल्याचं प्रकर्षानं जाणवतं.

The future of Egypt: Our little friends in Luxor, Their smiles are precious...

The future of Egypt: Our little friends in Luxor, Their smiles are precious…

 

एक मात्र खरं वेगवेगळ्या विचारसरणींचे असूनही सर्वांना इजिप्शियन असल्याचा प्रचंड अभिमान वाटतो. राष्ट्रीयत्वाची ही भावना इजिप्तच्या इस्लामिक आणि अरब या दोन ओळखींपेक्षा मोठी आहे. आणि म्हणूनच इजिप्तकडून आशाही मोठ्या आहेत. एरवीही क्रांतीचं रान पेटल्यावर शांत होण्यासाठी बराच काळ जावा लागतो. फ्रेन्च आणि रशियन राज्यक्रांतीनंतरही लगेच स्थैर्य आलं नव्हतं. इजिप्तलाही थोडा वेळ द्यायला हवा.

या देशानं खूप काही उपभोगलं आहे, भोगलं आहे आणि सोसलंही आहे. आज तिथे अस्थिरता नसली, तरी एक प्रकारची अस्वस्थता जाणवत राहते. भविष्याविषयी अनिश्चितता जरूर आहे, पण तिचं सावट रोजच्या जगण्यावर पडलेलं नाही. हाच आशेचा मोठा कीरण आहे.

‘इजिप्तला खाल्लंस काय? तिथलं जेवण कसं असतं आणि आवडलं तुला?’ इजिप्तवरून आल्यावर बहुतेकांचा हाच पहिला प्रश्न होता. म्हणूनच ठरवलंय, सर्वात आधी तिथल्या खाद्यसंस्कृतीवर लिहायचं.

खरं तर आश्चर्य वाटेल, पण इजिप्तला स्वतःची खाद्यसंस्कृतीच नाही. इतका प्राचीन देश असूनही इजिप्तचं जेवणाच्या बाबतीत स्वतःचं अस्तित्व नाही. तिथं मिळणारे बहुतेक पदार्थ हे मध्यपूर्व आणि उत्तर आफ्रिकेत सगळीकडे मिळतात. ग्रीक, इटालियन (रोमन), टर्किश, मोरोक्कन, फ्रेन्च, लेबनीज, सीरियन खाद्यसंस्कृतीची छाप इजिप्तवर दिसून येते. पण इजिप्शियन क्विझिन असं काही अस्तित्वातच नाही. कदाचित हीच इजिप्तची सर्वात मोठी ताकद आहे, या देशानं इथं आलेल्या सगळ्यांच्या संस्कृतींना आपलंसं केलं आहे. निदान जेवणाच्या बाबतीत तरी नक्कीच.

पण तरिही, काही पदार्थ असे आहेत, जे इजिप्तची ओळख आहेत. विशेष म्हणजे त्यात शाकाहारी पदार्थांची कमी नाही.

IMG_20150105_213851

Clockwise from right – १. तामिया, २. लेंटिल सूप, ३. सॅलड्स, ४. कोशरी, ५. फुल मदामिस आणि ब्रेड ६. पिकल्ड एगप्लांट

 

तामिया अर्थात फलाफल म्हणजे एक प्रकारचे पकोडेच. भारतीयांना हा पदार्थ हळूहळू सवयीचा होतो आहे. चिक पीज अर्थात आपले छोले, हा यातला मुख्य घटक. फलाफल मूळचं लेबनॉनचं की इजिप्तचं, यावरून मतभेद आढळून येतात आणि चर्चाही झडतात.

फुल मिदामिस म्हणजे उकडलेल्या फावा बिन्सपासून बनवलेला पदार्थ. राजम्याच्याच जातकुळीतलं फुल इजिप्शियन ब्रेकफास्टमधला अविभाज्य भाग आहे. खारवलेल्या भाज्या आणि इजिप्शियन ब्रेडबरोबर फुल खाल्लं जातं. ऐश मास्री, ऐश बालादी असे इथल्या ब्रेडचे काही प्रकार, थेट मकई की रोटीची आठवण करून देतात.

याच ब्रेडवरून बरंच मोठं वादळही उठलं होतं. इजिप्तमध्ये घरोघरी ब्रेड बनत नाही. त्या प्रदेशातील इतर अनेक देशांप्रमाणे खास बेकरींमधूनच रोजचा ब्रेड घेतला जातो. रेशनिंगद्वारा ब्रेडच्या वाटपावरून सात वर्षांपूर्वी दंगलही झाली होती. पण आता ब्रेड वाटपासाठी नवी पद्धत लागू करण्यात आली आहे.

 

एगप्लांट्स अर्थात वांगं इजिप्तमध्ये सर्सास खाल्लं जातं. पिकल्ड एगप्लांट, इजिप्शियन मुसाका, ग्रिल्ड एगप्लांट्स अशा वांग्याच्या प्रकारांवर मी अक्षरशः ताव मारला. मसूराच्या डाळीचं सूप, तऱ्हेतऱ्हेची सॅलड्सही बहुतेक वेळा आमच्या टेबलवर असायचीच.

कोशियरी ही इजिप्तची नॅशनल डिश मानली जाते. भात, बारीक पास्ता, मसूर किंवा मसूर डाळ, कांदा, छोले आणि आवडीनुसार भाज्या किंवा चिकन घालून बनवला जाणारा हा पदार्थ एकेकाळी मजूरांचं अन्न म्हणून ओळखला जायचा. एक वाडगाभर कोशियरी खाल्ल्यावर पुढे कित्येक तास काही खाल्लं नाही, तरी चालून जातं.

20141228_135426

डोल्मा

20141228_135442

मोसाका

IMG_20150105_215713

ग्रिल्ड फिश आणि कलामारी, अलेक्झांड्रिया

 

डोल्मा, म्हणजे द्राक्षाच्या पानात गुंडाळून वाफवलेलं भाताचं मिश्रण. अगदी आपल्या अळुवडीसारखं. काहीसा कडवट लागणारा हा पदार्थ, औषधीही मानला जातो. भूमध्य सागरी प्रदेशात सगळीकडे डोल्मा खाल्लं जातं.

इजिप्तमधले वेगवेगळे कबाब्ज, श्वावर्मा, ग्रिल्ड मीट, चिकन आणि फिशचेही अनेक प्रकार म्हणजे अस्सल खवय्यांसाठी पर्वणीच आहे. आणि अलेक्झांड्रिया तर सी-फूडच्या चाहत्यांचा स्वर्गच आहे. समुद्राची गाज ऐकत, गार वाऱ्यात सामक माश्वी, सामक माकली अर्थात ग्रिल्ड फिश आणि कलामारी (स्क्विड) यांचा आस्वाद लुटण्याची मजा औरच होती.

करकदेह

करकदेह

बकलावा, टर्किश डिलाईट आणि इजिप्शियन मिठाई

बकलावा, टर्किश डिलाईट आणि इजिप्शियन मिठाई

 

इजिप्शियन लोक भारतीयांसारखेच पक्के चहाबाज. उत्तर इजिप्तमधला चाय कोशरी आणि दक्षिणेकडचा चाय सेईदी असे ब्लॅक टीचे प्रकार इथे प्रसिद्ध आहेत. करकदेह हे एक प्रकारच्या फुलाच्या पाकळ्यांपासून बनवलं जाणारं पेय, खास करून दक्षिण इजिप्तमध्ये लोकप्रिय आहे.

गोडधोड खाणाऱ्यांचीही इजिप्तमध्ये चंगळ आहे. टर्किश डिलाईट, बक्लावा, आणि अनेक तऱ्हेची डेझर्टस इथं मिळतात.

माझ्या तितल्या वास्तव्याच्या काळात, अधूनमधून कोरियन, चायनीज, थाई, भारतीय, इटालियन, फ्रेन्च खाद्यपदार्थांचा आस्वाद घेण्याचीही संधी मिळाली.

IMG_20141231_100056

रमादानच्या घरचा जेवणाचा थाट..

आणि एक गोष्ट प्रकर्षानं जाणवली. इजिप्शियन लोकांना स्वतः खायला भरपूर आवडतं, आणि पाहुणेमंडळींना भरपूर खायला घालायलाही आवडतं. लुक्सॉरला आमचा गाईड आणि मित्र रमादाननं त्याच्या घरी जेवायला नेलं होतं, आणि आम्ही दोघी शाकाहारी जेवणाला पसंती देतो म्हटल्यावर, तशी खास तजवीजही केली होती.

One should enjoy the food and taste of life- प्रत्येकानं जेवणाचा आणि जीवनाचा आनंद लुटायला हवा, हे रमादानचे बोल खूप काही शिकवून गेले.

– जान्हवी मुळे

 

IMG_20141226_192203

Corner view of The Great Pyramid, Giza

इजिप्तहून परतले, त्याला आता आठवडा उलटलाय. पण मन अजूनही तिथेच रेंगाळते आहे. तो देश आहेच तसा. पटकन आपलंसं करणारा, मनावर गारूड करणारा, प्रसंगी अचंबित करणारा, विचार करायला लावणारा, कधी थोडं घाबरवणारा आणि कधी नवी उमेद देणारा..

 

इजिप्तमध्ये पाऊल ठेवताच काही गोष्टी प्रकर्षानं जाणवल्या. दिशा, भाषा सगळंच काही वेगळं. राईट हँड ड्रायव्हिंग असो, किंवा उजवीकडून लिहिली जाणारी अरबी, उत्तरेला समुद्र आणि दक्षिणेला पर्वत हे भारतापेक्षा अगदी उलटं गणित.. अप्पर इजिप्त दक्षिणेला आणि लोअर इजिप्त उत्तरेला, नाईल दक्षिणेकडून उत्तरेकडे वाहते, असे संदर्भ लक्षात ठेवावे लागतात. एरवी किती सहजेतनं आपण या दिशा गृहित धरून चालतो!

 

IMG_20150102_200246

A relaxed Afternoon, Khan al Khalili Market Cairo

पण असे काही फरक सोडले, तर इजिप्त आणि भारतामध्ये खूप साम्य दिसून येतं. दोन्ही देशांना प्राचीन इतिहासचा संपन्न वारसा लाभला आहे. महान नद्यांच्या काठावर पोसले गेलेले हे देश.. दोन्ही देशांत प्राचीन काळापासून व्यापारी आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण होत आलीय. दोन्ही देशांवर एकेकाळी ब्रिटिशांनी राज्य केलं होतं. दोन्ही देशांतील नागरिकांना आपल्या संस्कृतीचा प्रचंड अभिमान आहे. शीतयुद्धाच्या काळात अलिप्त राष्ट्र गटाच्या माध्यमातून भारत आणि इजिप्तनं जगात शांतता टिकवून ठेवण्यास हातभार लावला होता. दोन्ही देश प्रादेशिक महासत्ता आहेत असं म्हटलं तर वावगं ठरणार नाही.

 

गेल्या काही वर्षांत इजिप्त जागतिक राजकाऱणात एक महत्त्वाचं केंद्र बनलंय. कैरोच्या मैदान तहरीर मध्ये झालेला उठाव असो, किंवा इस्राएल आणि पॅलेस्टाईनमधल्या वाटाघाटी, इजिप्त नेहमीच चर्चेत राहिलंय. बहुसंख्य मुस्लिम असणारं अरब राष्ट्र असूनही इजिप्त अनेक बाबतींत वेगळं ठरतं.  इथल्या लोकांना आपण इजिप्शियन असल्याचा अभिमान आहे, जो पदोपदी जाणवत राहतो.

IMG_20141226_185619

Suez Canal connecting the Mediterranean and Red Sea

 

फारोंच्या काळातलं प्राचीन इजिप्त, ज्याचे केवळ भग्नावशेष आज पाहायला मिळतात. ग्रीक, रोमन ऑटोमन काळातलं इजिप्त, ज्याचा ठसा आजच्या इजिप्तवरही दिसून येतो. डाऊनटाऊन कैरोवर पॅरिसची छाप जाणवते, तर अलेक्झांड्रिया युरोपमध्येच असल्यासारखं वाटतं. सुएझ कालवा होण्याच्या आधीपासूनच इजिप्त पूर्व आणि पश्चिमेला जोडणारं एक महत्त्वाचं केंद्र आहे. कदाचित म्हणूनच तिथे अनेक विरोधाभास पाहायला मिळतात.  इजिप्तची खाद्यसंस्कृतीही अशीच, रंगीबेरंगी आहे.

इजिप्त म्हणजे मस्त जमून आलेली भेळ आहे. जगातलं सगळं काही थोडं थोडं, एकत्र येऊन तयार झालेली.  पण इतिहास आणि राजकारणाच्या पलिकडे जायचं, तर इजिप्तच्या माणसांनी, त्यांच्या आदरातिथ्यानं मला अगदी आपलंसं केलं.

 

इजिप्तच्या सफरीत खूप काही अनुभवायला मिळालं. सगळंच शब्दांत मांडायचं तर थोडा वेळ आणि थोडी जागा लागेल. म्हणूनच जसं जमेल तसं लिहून शेअर करायचं ठरवलंय.

– जान्हवी मुळे.

Andrew Hyde, @andrewhyde  a vagabond started a new thread yesterday called 15 Things . It requires you to list 15 things you would carry while travelling.

It’s a simple thing to create such a list but in the process, you are forced to think what is most important to you.  Like what you can take with you if you are to pack all things in a bag and leave.

Simple things make life adorable, keep the complicated stuff aside from time to time.

This is my list btw: http://15things.me/janhavee-moole

कन्याकुमारी. भारताच्या मुख्य भूमीचं सर्वात शेवटचं टोक. पुढे अथांग सागर.. तीन समुद्रांचा संगम, कन्यादेवीचं मंदिर, पुराणभूमी. स्वामी विवेकानंदांना जिथं प्रेरणा मिळाली, ती पवित्र भूमी कन्याकुमारी…

आज मात्र हे छोटंसं गाव माणसांनी अगदी फुलून गेलं होतं. तसं एक तीर्थक्षेत्र म्हणून इथं नेहमीच गर्दी असते. आजही इथं जणू कुंभमेळाच भरला होता. पण एरवी सागराकडे खिळणाऱया नजरा आज आकाशाकडे वळल्या होत्या. कंकणाकृती सूर्यग्रहण पाहण्यासाठी…

लहानपणी भूगोलात या अनोख्या ग्रहणाविषयी वाचलं होतं. खग्रास आणि खंडग्रास ग्रहणं तर नेहमी होतात. पण कंकणाकृती ग्रहण खूपच कमी वेळा घडणारी गोष्ट.त्यामुळंच एकदातरी कंकणाकृती ग्रहण पहायचंच हे तेव्हाचं स्वप्न आता पूर्ण झालंय.

तेवढ्यासाठीच वेळ काढून कन्याकुमारी गाठलं. ग्रहण तुला अशुभ आहे असं, अनेकांनी सांगितल्यावरही. दोन दिवस इथली होऊन राहिले. विवेकानंद रॉक, थिरुवल्लुर पुतळा, शुचीन्द्रम, पद्मनाभन पॅलेस असा फेरफटकाही झाला.

पंचागानुसार ग्रहणाचे वेध दोन तास आधी लागतात. पण मला तर दोन दिवस आधीपासूनच वेध लागले होते. त्रिवेन्द्रम ते धनुष्कोडी-रामेश्वरम या पट्ट्यात ग्रहण सर्वात जास्त वेळ दिसणार होतं. म्हणूनच अख्ख्या भारतातून, नव्हे जगभरातून हजारो लोक दक्षिण तामीळनाडूत दाखल झाले होते. (त्यातही मराठी माणसं मोठ्या संख्येनं आलेली, हे विशेष. मराठी विज्ञान परिषद, खगोल मंडळ आणि अनेक हौशी खगोलप्रेमी, तसंच शाळांचे विद्यार्थी, अय्यप्पाच्या यात्रेसाठी आलेले हजारो भाविक… त्या गर्दीत मीही एक.

मुंबईत राहणारी असल्यानं गर्दी मला नवी नाही. पण इथं एक वेगळीच उर्जा वाहताना जाणवली. मग अय्यपांच्या भक्तांबरोबर केलेलं भजन असो, वा खगोलतज्ज्ञांचं मार्गदर्शन. त्यातच पोंगल (मकर संक्रांती) असल्यानं सगळीकडे उत्सवाचं वातावरण..

आकाशात ढग जमा झाल्यानं ग्रहण दिसणार की नाही, अशी घालमेल आणि ग्रहणाच्या दिवशी तुरळक ढग वगळता आकाश अगदी स्वच्छ पाहून टाकलेला निश्वास.. आमचा सहा जणांचा छोटासा ग्रुप – मी, माझे दोन भाऊ, आत्या आणि दोन आतेबहिणी, काही प्रोफेशनल फोटोग्राफर्स आणि खगोलप्रेमी कॅमेरे, सोलर फिल्टर्स, वगैरे सगळा जामानिमा समुद्र किनारी एका हॉटेलच्या टेरेसवर जमा झालो.

एकीकडे पसरलेला बंगालचा उपसागर, समोर विवेकानंद रॉक आणि वर तळपणारा सूर्य. त्या सूर्याला पाहून म्हटलं, तुला रे काय ठावूक आज काय ड्रामा घडणार आहे? तो योग आम्हा पृथ्वीवासीयांच्या भाग्यातच लिहिलेला.. (त्याच भाग्यवान माणसांपैकी एक, म्हणून माझी कॉलर ताठ झाली हं!)

कले-कलेनं सूर्य चंद्राआड झाकला गेला. तसं समुद्रपक्षी कावरे-बावरे होऊन सगळीकडे पाहू लागले. आकाश अंधारून गेलं आणि अखेर तो क्षण आला. आकाशातली कंकणाकृती पाहून नजर अगदी खिळून गेली. दोन दिवसांचा ट्रेनचा प्रवास, कन्याकुमारीतलं वास्तव्य, सगळ्याचं अगदी सार्थक झालं. सूर्याचं ते ग्रासित बिंब अजूनही डोळ्यांसमोर तरळतंय. सारखं वर पाहून मान दुखू लागली तेव्हाच आसपासच्या जगाची पुन्हा जाणीव झाली.

ग्रहण संपलं, आणि भाविक समुद्रात स्नानासाठी उतरले. आणि इथं गच्चीत चर्चा सुरू झाली, ग्रहणाशी संबंधित चालीरीतींवर. ग्रहणात स्नानानं पुण्य मिळतं, अशी समजूत, साहजिकच मला न पटणारी. पण शेवटी ज्याची त्याची श्रद्धा. शास्त्रज्ञसुद्धा त्यांच्या तत्त्वांवर- विज्ञानातल्या नियमांवर पूर्णपणे विश्वास ठेवतातच ना? तुम्ही आम्ही सामान्य माणसंसुद्धा त्याला अपवाद नाही. प्रत्येकाची कशावर तरी श्रद्धा असतेच. म्हणूनच विज्ञान की तत्त्वज्ञान की आमची श्रद्धा हा वादच व्यर्थ वाटला मला.  अर्थात, श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यांच्यात फरक असतो, आणि तोच फरक समजण्य़ाची कुवत विज्ञान देतं.

शुभ-अशुभ अशा चिंता कशाला? ऐसे मौके बारबार नही आते… बाकी पुण्य कमावण्यासाठी असो, वा केवळ विज्ञानावरच्या प्रेमापोटी. आम्ही जगाच्या वेगवेगळ्या भागातले, वेगवेगळ्या भाषा बोलणारे, वेगवेगळ्या जाती-धर्मांचे लोक, सारख्याच उत्सुकतेनं, कन्याकुमारीत एकत्र आलो. एका दुर्मीळ क्षणाचे साक्षीदार बनलोय. पृथ्वीवर घडलेला हा एक चमत्कारच, नाही का?

आकाशातले दोन गोल. आपापल्या वाटेवरून त्यांचा प्रवास चाललाय युगेयुगे. पण याच प्रवासात काही क्षण असे येतात जे तुम्हा-आम्हा पृथ्वीवासियांसाठी रोमांचक ठरतात. माझ्याही आठवणींमध्ये ते असेच कायमचे बंदिस्त झालेयत.

– जान्हवी मुळे

——————-

I was waiting for ten years to see this moment… The biggest Annular Solar eclipse of the millennium… I am glad I could see it from Kanyakumari.

Today, I got up in the morning, the Sun was just rising . The bay looked calm and wore a shining blue-grey. I stood there for some time & took pictures…

There was a thick cloud cover near east horizon. (Seems like clouds and rain follow me whenever I go..) Clouds do add some excitement to the eclipse, but still I was worried a bit. Then as the Sun came up sky got cleaner.

We went to the Idli Shop for breakfast. South India is famous for the food, and I’m enjoying it for three days. As we went to the market area, I noticed that the crowd has increased by hundreds & thousands. There were devotees of Ayyappa all over the place & too much of crowd makes me feel strange. I then went to Vivekananda Puram. They work to carry forward the mission of Swami Vivekananda, & spread the message of ancient India to the mankind. A building there exhibits the photographs of the ‘Wondering Monk’. I was so thrilled by reading through it! Also, many people have specially come there to experience the eclipse. many of them were from Mumbai, same place as me.. We all discussed about the eclipse.
I came back to hotel as, that was the perfect place to watch the eclipse- high terrace and open sea..

So we all went upstairs, many others have already gathered there. We waited, we waited and we saw it! The perfect ring.. the Ring of Fire.. words fall short to describe what I felt! It was just amazing.. I even got a call from office and I reported on the eclipse through phono.
When the eclipse ended, all devotees started for the sea to take a bath. There are so many superstitions & rituals surrounding eclipse. Most of them are baseless. This has always created a debate among rationalists & conservative people.

I think one must not forget the difference between beliefs and superstitions. I was told by an astrologer not to see this eclipse, but I would have missed this lifetime experience if I had feared after his prediction. So far nothing has happened to me. But this debate too, is useless. And not so productive.

Anyways, the eclipse have brought the two poles together- the scientific community & religious and that’s a miracle on the earth.. Feeling of oneness despite all the differences….