Category: Personalities


v4_pr4ql.jpg

 डॉ. मिखाल कोशिन्स्की हा डेटा-संशोधक, त्याच्या संशोधन-क्षेत्राची माहिती देणारा “The data that turned the world upside down” हा लेख आणि त्याचं गिरीश कुबेरांनी केलेलं भाषांतर* गेले काही दिवस चर्चेत आहे.

फेसबुकसारख्या व्यासपीठावर लोकांच्या पोस्ट्स, लाईक्स आणि त्यांनी व्यक्त केलेल्या विचारांच्या आधारे तयार झालेला ‘बिग डेटा’ वापरून राजकारणी जनमत त्यांच्या बाजूनं वळवू लागले आहेत असं काहीसं भयावह चित्र या लेखानं निर्माण होतं.

गेल्या महिनाअखेरीस हा लेख vice  या वेबसाईटवर प्रसिद्ध झाला होता. वाचल्यावर मीही उडाले होते. गेल्या वर्षी नोव्हेंबरमध्ये अमेरिकेत असताना तिथल्या एका पत्रकारानं आणि एका जर्मन मित्रानंही मिखाल कोशिन्स्कीचा उल्लेख केला होता. तेव्हापासून या विषयाचा अभ्यास करते आहे, मिखालचे आधीचे काही लेखही वाचायला मिळाले आहेत. (होय, हा उच्चार मिखाल with ‘ख’ silent असा आहे- ‘मिहाल’ च्या जवळपास जाणारा, पण मायकल असा नाही..)  

माझ्या वाचनात आलेले आणि मला जाणवलेले काही मुद्दे इथं मांडते आहे.

aaeaaqaaaaaaaaijaaaajdnmndu4otk0lweyotatndc1my04m2qylwe4ngvlodu1zwixyq

  1. ‘बिग डेटा’चा खरंच निवडणुकीच्या किंवा जनमत चाचण्यांच्या निकालावर परिणाम होतो का?आणि होत असेल, तर भविष्यात बिग डेटाच्या आधारेच निवडणुका लढवल्या जातील का? सध्यातरी या प्रश्नाचं निश्चित उत्तर देता येणार नाही. पण डोनाल्ड ट्रम्प बिग डेटामुळं जिंकले किंवा ब्रेक्झिटचा कौल बिग डेटामुळंच लागला असं म्हणणंही सध्याच्या घडीला चुकीचं ठरतं.

स्वतः मिखाल कोशिन्स्कीनं ब्लूमबर्गला दिलेल्या मुलाखतीत “डेटा निवडणूक जिंकत नाही, तर उमेदवारच जिंकतात” असं मत मांडलं आहे.

ट्रम्प यांच्याप्रमाणेच हिलरी क्लिंटन यांच्याकडेही बिग डेटा उपलब्ध होता आणि त्यांनीही डेटाच्या आधारे कॅम्पेनिंग केलं होतं. इतकंच काय, ट्रम्प यांच्याप्रमाणेच रिपब्लिकन पक्षाचे उमेदवार टेड क्रूझनीही केंब्रिज अॅनालिटिका कंपनीचीच मदत घेतली होती, पण ते प्राथमिक निवडणुकीतच मागे पडले. ट्रम्प यांना अमेरिकेच्या ग्रामीण प्रदेशात, भौगोलिक ‘मिडवेस्ट’ राज्यांत राहणाऱ्या सर्वसामान्यांच्या मनातल्या भावना कळल्या, ते त्यांचीच भाषा बोलू लागले आणि त्याच राज्यांवर लक्ष केंद्रीत करून निवडणूक जिंकली, हे वास्तव आहे. त्यासाठी बिग डेटाचीही गरज नाही. आपल्याकडचे राजकारणी बिग डेटा नसतानाही आपापला गड कसा राखतात? तसंच काहीसं आहे हे. 

अर्थात कुठला गड आपला आहे हे स्पष्ट कऱण्यात बिग डेटा मदत करू शकतो. त्यामुळं अशा डेटाशी निगडीत काम करणाऱ्या कंपन्यांना येत्या काही वर्षांत सुगीचे दिवस येणार हे नक्की आहे.

  1. ‘बिग डेटा’फसवाही असू शकतो. तसंच तो फक्त ट्रेण्ड दाखवतो. त्यामुळं डेटा अॅनालिस्ट्सच्या आणि ब्रँड बिल्डर्सच्या विश्वात सध्या बिग डेटापेक्षाही ‘small data’ जास्त महत्त्वाचा मानला जातो. 

बिग डेटा हा एका विशिष्ठ कालावधीत मोठ्या समूहाकडून माहिती जमा केल्यानं तयार होतो. तर स्मॉल डेटा म्हणजे एखाद्या छोट्या गोष्टीविषयीची विशिष्ठ/नेमकी आणि ताजी माहिती. आपलं मागचं उदाहरणच वापरून स्पष्ट करायचं तर, आपला गड राखण्यासाठी कुठला उपाय प्रभावी ठरेल, याविषयीची माहिती. लोकांना स्वप्न दाखवली, त्यांना आलेला राग कसा बरोबर आहे असं म्हटलं, त्यांना कशापासून तरी धोका आहे हे सांगितलं, तर ते आपल्यावर विश्वास ठेवतात हा ‘स्मॉल‘ डेटा ट्रम्पना आधी व्यवसायात आणि मग निवडणुकीत यश मिळवण्यासाठी कामी आला. 

(या स्मॉल डेटानं जग कसं बदललं आहे, हे सांगणारं एक पुस्तक ब्रँड एक्सपर्ट मार्टिन लिंडस्टॉर्मनं गेल्या वर्षी लिहिलं आहे. मला भारतात ते अजून मिळू शकलेलं नाही.)

  1. बिग डेटा’जमा करणाऱ्या कंपन्या त्याचा गैरफायदा घेऊ लागल्या तर त्यापासून कसं वाचायचं? 

फेसबुकच्या सुरुवातीच्या दिवसांत तुमचे लाईक्स सर्रास सर्वांना दिसत. त्यावेळी प्रायव्हसी सेटिंग्जही प्रभावी नव्हती. पण मिखाल कोशिन्स्कीचं संशोधन प्रसिद्ध झाल्यावर फेसबुकनं त्या गोष्टींत बदल केले. त्यासाठी कोशिन्स्कीची मदतही घेतली.

तुम्हाला आठवत असेल, तर फेसबुकवर सुरुवातीला खूप साऱ्या क्वीझ, गेम्सचा भडीमार होता. त्यात सहभागी व्हायचं तर तुम्हाला प्रोफाईलला फुल अॅक्सेस द्यावा लागायचा. अशा अॅप्समधूनच तुमच्याविषयीची माहिती गोळा केली जाते आणि बिग डेटा तयार होतो. त्यामुळं सर्वात आधी फेसबुकच्या सेटिंग्समध्ये जाऊन आपण कुठल्या अॅप्सना फ्री अक्सेस दिला आहे, हे चेक करा, अनावश्यक अॅप्स काढून टाका आणि दुसरं म्हणजे अधूनमधून डिजिटल ब्रेक घेत जा.

  1. स्वतः गुगल आणि फेसबुकही अशा बिग आणि स्मॉल डेटाचा फायदा उठवतातच. फेसबुक रोज सकाळी विशिष्ठ अल्गोरिदमनुसार विशिष्ठ आठवणी उपसून वर काढतं, आपल्या विचारांवर त्याचा परिणाम होतोच की. आपण ज्या पोस्टस लाईक करू किंवा अगदी जो विषय गुगलमध्ये सर्च करू, त्याच्याशी निगडीत जाहिराती फेसबुकवर दिसू लागतात. गुगलचं पर्सनलाईज्ड सर्च इंजिन सुद्धा काहीसं असंच वागतं. त्यामुळं बहुतेक वेळा incognito mode मध्ये सर्च करणं, वेब ब्राऊजरमधली History, Cache डिलीट करणं अशा सवयी फायद्याच्या ठरतील. 
  2. बिग डेटा फक्त सोशल मीडियापुरता मर्यादित नाही. तो कुठूनही जमा केला जाऊ शकतो. ऑनलाईन आणि ऑफलाईन दोन्ही स्वरूपांत. म्हणजे हजारो लोकांनी एखाद्या विशिष्ठ कामासाठी केलेले अर्जही बिग डेटा बनू शकतात. प्रत्यक्ष कागदपत्रांची वाहतूक सोपी नसल्यानं अशा बिग डेटाचा गैरफायदा घेण्याच्या घटना तुलनेनं अगदी तुरळक आहेत आणि याच कारणांमुळं टोटल डिजिटायझेशनला अनेकांचा विरोध आहे. विशेषतः भारतासारख्या देशात, जिथं डेटा स्वस्तात उपलब्ध होतो, डेटा सर्व्हर्सवर हॅकर्सचे हल्ले कठीण नाहीत आणि मूळात डिजिटल व्यवहारांविषयी बहुतांश लोक अजूनही अनभिज्ञ आहेत.
  3. Demonetizationनंतर तर बिग डेटाचा गैरवापर होण्याची भीती आणखी वाढली आहे. कारण कॅशलेस इंडिया आणि डिजिटल व्यवहारांवर भर दिला जातो आहे. त्यामुळं माझ्या मनात प्रश्न उभा राहिला आहे – उदाहरणार्थ, तुम्ही क्रेडीट कार्ड वापरत असाल आणि त्यातून जमा झालेली माहिती एखाद्याच्या हाती लागली तर – तुमचं उत्पन्न, तुम्ही कुठं काय आणि किती खरेदी करता, वाणसामानाच्या बाबतीत वर्षातून एकदा खरेदी करता की महिन्यातून की, आठवड्याला, यावरून तुमच्या खाण्या-पिण्याच्या सवयी,तुम्ही जेवण बनवण्याच्या बाबतीत आळशी आहात की नीटनेटके याविषयी ढोबळ निष्कर्ष काढता आला तर? डेटा-अॅनालिस्ट मित्राचं उत्तर – होय हे शक्य आहे. 
  4. भारत सरकारनं कॅशलेस व्यवहारांसोबतच आधार कार्ड, डिजिटल लॉकरची योजना लागू केली आहे. पण इथंही तीच भीती आहे. त्यामुळं आधार कार्डला अनेकांनी वेळोवेळी विरोध केला आहे. ( सर्वोच्च न्यायालयातील केसेस, सुचेता दलाल यांचे लेख)

आधार कार्ड हे केवळ ओळखपत्र नाही, तर डेमोग्रॅफिक आणि बायोमेट्रिक माहिती जमा करणारी यंत्रणाही आहे. उद्या माझी सर्व अकाऊंट्स मी आधार कार्डशी जोडली तर त्या डेटाच्या सुरक्षिततेची किती खात्री देता येईल? हा डेटा कदाचित विकला जाणार नाही, पण कुणा हॅकर्सच्या हाती लागला तर? आधार कार्डवरून बँक अकाऊंट्स आणि बँक अकाऊंट्सवरून पैसे खर्च करण्याच्या सवयीपर्यंत पोहोचता येतंच की.

  1. याच कारणांसाठी मी व्यक्तिशः ओला/उबरसारख्या टॅक्सी सर्व्हिसेसही वापरणं टाळते. कारण तिथं जमा होणाऱ्या एरिया, लोकेशन यांसारख्या बिग आणि स्मॉल डेटाचा गैरवापर झाल्याच्या घटना घडल्या आहेत. मी कुठे जाते, यावरून माझ्या स्वभावाविषयी कोणी आडाखे बांधलेले मला नाही आवडणार. आणि एखाद्या व्यक्तीची नेहमीची जाण्यायेण्याची ठिकाणं माहिती झाली तर ती व्यक्ती हल्लेखोरांसाठी, स्टॉकर्ससाठी ईझी टारगेट बनू शकते.

या सगळ्या मुद्द्यांवर अधिक सखोल संशोधन करून मगच काहीतरी लिहावं असं मनात होतं. पण लोकसत्तामध्ये आलेलं भाषांतर पाहून आत्ताच माझ्या नोट्स मी इथे शेअर केल्या आहेत.   

………………..

* खरं तर मला गंमत वाटते आहे सगळ्या प्रकाराची.  लोकसत्ताचा प्रिंटमधला लेख मी वाचलेला नाही. पण ऑनलाईन एडिशनमध्ये तरी मूळ लेखाचा उल्लेख आहे. त्यामुळं थेट plagiarismचा आरोप करता येणार नाही.  तरीही या लेखाचा ‘कुबेरांचा लेख’ असा उल्लेख खटकतोच. 

आधी एका जर्मन मासिकात आणि त्यानंतर vice.com या वेबसाईटवर इंग्रजीमध्ये हा लेख प्रसिद्ध झाला होता. आता एखादा लेख जसाच्या तसा किंवा त्याचा गोषवारा मराठीत आणण्यास हरकत नाही. पण हे भाषांतर आहे हे आणखी स्पष्टपणे – बायलाईनमध्येही सांगता आलं असतं. मूळ जर्मन लेखाचं इंग्रजीत भाषांतर करताना हीच खबरदारी घेण्यात आली आहे.

काही वर्षांपूर्वी केवळ काही ओळी जशाच्या तशा उचलल्या म्हणून सीएनएनच्या फरिद झकारियावर निलंबनाची कारवाई करण्यात आली होती. आपण मात्र कॉपिराईट्स आणि Plagiarism बाबत उदासीनच असल्यासारखं वाटतं. 

मराठी वृत्तपत्र वाचणारा वाचक टेकसॅव्ही आणि इंग्लिश वाचणारा नाही अशा (गैर)समजामुळं तर असं झालेलं नाही ना? 

पत्रकारांनीच भान ठेवायला हवं. कुठलीच गोष्ट लपून राहात नाही कारण ‘कुणीतरी आहे तिथं.. ‘ 

– जान्हवी मुळे

Advertisements

obama

अमेरिकेचे मावळते राष्ट्राध्यक्ष बराक ओबामा यांच्या कारकीर्दीचा लेखा-जोखा इतिहासकार कसा मांडतात, हे आत्ताच कदाचित सांगता येणार नाही. पण ओबामांचे टीकाकारही एक गोष्ट मान्य करतील. ओबामा हे अतिशय उत्कृष्ठ वक्ता आहेत. त्यांचं भाषण म्हणजे केवळ शब्दांचे बुडबुडे नसतात, तर त्यात काही ना काही विचार मांडलेला असतो आणि ऐकणाऱ्यांना प्रेरणा मिळाल्याशिवाय राहात नाही.

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष या नात्यानं ओबामांनी केलेली काही महत्त्वपूर्ण भाषणं एकदा पुन्हा ऐकण्याची ही योग्य वेळ ठरावी..

1. ‘ए न्यू बिगिनिंग’ – ४ जून २००९, कैरो

ओबामा सत्तेत आल्यापासून, अमेरिकेचे पहिले कृष्णवर्णीय राष्ट्राध्यक्ष आणि बदलाची नवी आशा म्हणून त्यांच्याकडे पाहिलं जात होतं. विशेषत: त्यांच्या कारकीर्दीच्या सुरुवातीच्या काळाता. त्याच सुमारास कैरो विद्यापीठातील आपल्या भाषणाद्वारा ओबामांनी मुस्लिम जगताकडे मैत्रीचा हात पुढे केला होता. मुस्लिमविरोधी प्रतिमा असलेल्या अमेरिकेचा बदलता दृष्टीकोन म्हणजे काही काळ जागतिक शांततेची नवी आशा ठरला होता. दुर्दैवानं ती आशा फार काळ टिकू शकली नाही.

2. नोबेल पुरस्कार स्वीकारताना केलेलं भाषण, १० डिसेंबर २००९

कैरो विद्यापीठातील भाषणाद्वारा ओबामांनी मांडलेल्या विचारांमुळंच त्यांची २००९ सालच्या नोबेल शांतता पुरस्कारासाठी निवड झाली. त्यावरून वादही निर्माण झाला. पण ओबामांना हा पुरस्कार त्यांच्या कामाची पोचपावती म्हणून नाही, तर त्यांच्याकडून असलेल्या अपेक्षांसाठी देण्यात आला होता. आपल्या भाषणात ओबामांनी त्या जबाबदारीची जाणीव ठेवली. युद्ध आणि शांततेविषयीचे विचारही ओबामांनी त्या भाषणाद्वारा मांडले होते. प्रत्यक्षात मात्र ओबामांना युद्धांतून लवकर माघार घेता आली नाही, किंबहुना अमेरिका वेगळ्या तऱ्हेनं नव्या युद्धांमध्ये ओढली गेली.

3. ओसामाच्या मृत्यूची घोषणा.  १ मे २०११, वॉशिंग्टन डीसी

अल कायदाचा म्होरक्या ओसामा बिन लादेनला अमेरिकी नेव्ही सील्सच्या टीमनं मारल्याची घोषणा ओबामांनी या भाषणाद्वारे केली होती. टीव्हीद्वारा राष्ट्राला उद्देशून केलेलं भाषण जेमतेम ९-१० मिनिटांचं होतं. तेवढ्या कमी वेळेत, नेमक्या शब्दांत ओबामांनी आपल्या भावना मांडल्या होत्या. ना विजयाचा जल्लोष, ना घोषणाबाजी, ना मी हे केलं असा आव.

4. समलिंगी संबंधांविषयी सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णय़ावरील प्रतिक्रिया. 26 जून 2015

ओबामांनी कारकीर्दीच्या सुरुवातीला समलिंगी व्यक्तींच्या हक्कांविषयी बोलणं टाळलं होतं. पण पुढं त्यांचे विचार बदलत गेले. ओबामांच्या कार्यकाळातच अमेरिकेच्या सर्व राज्यांत समलिंगी विवाहांना कायदेशीर मान्यता मिळाली. सर्वोच्च न्यायालयानं तसा निर्णय दिल्यावर ओबामांनी केलेलं भाषण त्यांच्या मनातल्या आदर्श समाजाचं प्रतिबिंब दाखवतं.

5. सेल्मा, ७ मार्च २०१५

अमेरिकेत कृष्णवर्णीयांच्या समान हक्कांसाठीच्या लढ्यादरम्यान सेल्मा इथं झालेल्या रक्तपाताच्या घटनेला गेल्या वर्षी 50 वर्ष पूर्ण झाली. त्यावेळी ओबामांनी केलेलं भाषण अमेरिकेत आजही वर्णद्वेश अस्तित्वात आहे या वास्तवाची जाणीव करून देणारं ठरलं.

6. अमेझिंग ग्रेस – २६ जून २०१५, चार्ल्सटन

चार्लस्टनमध्ये दंगल भडकवण्याच्या उद्देशानं वर्णद्वेषी हल्लेखोरानं चर्चमध्ये केलेल्या गोळीबारात स्टेट सीनेटर क्लेमेंटा पिंकनी यांच्यासह 9 कृष्णवर्णीयांचा बळी गेला होता. त्यांना आदरांजली वाहताना ओबामांनी अमेझिंग ग्रेस गाण्यास सुुरुवात केली.

7. सँडी हूक, 5 जून 2016

सँडी हूकमधील गोळीबाराच्या घटनेनंतर बोलताना ओबामांना अश्रू आवरले नव्हते. अमेरिकेत गन लायसन्सविषयी नियम कडक करण्याची गरज ओबामांनी त्यावेळी बोलून दाखवली होती. अमेरिकेतली गन लॉबी आणि तिचा राजकारण्यांना असलेला पाठिंबा यांमुळं ओबामांना आपल्या कार्यकाळात बंदुकांच्या वापरावर निर्बंध आणता आले नाहीत. या एका गोष्टीचं शल्य त्यांना पुढेही जाणवत राहील.

8. राष्ट्राध्यक्ष म्हणूनअखेरचं भाषण – १० जानेवारी २०१७, शिकागो

शिकागोमध्ये, जिथून ओबामांच्या राजकीय कारकीर्दीची सुरुवात झाली, त्याच शहरात ओबामांनी अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून आपलं अखेरचं भाषण केलं. ट्रम्प यांच्या निवडीनंतरच्या अनिश्चिततेच्या वातावरणात हे भाषण सर्वसामान्यांना दिलासा देणारं ठरलं.

 

 

15241905_1190797534348300_1538772655171383849_n

सौजन्य – फेसबुक – Code Mantra

तीस एक वर्षांपूर्वीची अमेरिकेतली एक घटना, त्यावर आधारीत नाटक, तीच घटना पुन्हा सांगणारा २४ वर्षांपूर्वीचा सिनेमा… हे सारं भारतीय रंगभूमीवर आधी गुजरातीत आणि मग मराठीमध्ये आणणं, त्याला भारतीय रूप चढवणं ही गोष्ट सोपी नाही. पण ‘कोडमंत्र’च्या टीमनं हे साकार करून दाखवलं आहे.

काल रात्रीच मी हे नाटक पाहिलं. मला नाटक पाहायला फारसा वेळ मिळत नाही. अनेकांनी आग्रह केल्यामुळंच वेळ काढून काल हे नाटक पाहायला गेले होते आणि खरं तर अजूनही त्या ट्रान्समधून बाहेर आलेले नाही.  (Thank you, Neelima and Poorti)

मूळात ‘A Few Good Men’ हा माझ्या अतिशय आवडत्या चित्रपटांपैकी एक आहे. (त्यात टॉम क्रूझ असला, तरीही.) ग्वांटानामो बेमधल्या एका घटनेनंतरच्या कोर्ट मार्शलवर आधारीत या चित्रपटाची मी अनेक पारायणं केली आहेत. त्यानंतर मूळ नाटकाच्या व्हीडियो क्लिप्सही पाहिल्या आहेत. एनबीसी लाईव्हवर ते नाटक सादर करण्यात आलं होतं, त्याची रेकॉर्डिंग्जही पाहिली आहेत.

अॅरॉन सॉर्किनची ही कलाकृती १९८९ साली रंगभूमीवर आणि १९९२ साली रुपेरी पडद्यावर आली होती. पहिल्यांदा हा चित्रपट पाहिला होता, तेव्हा त्याचं गांभीर्य समजण्याचं माझं वय नव्हतं. पण पुढच्या दशकभरात जग बदलत गेलं, संदर्भ बदलत गेले, युद्धांचा, राजकारणाचा अभ्यास करू लागले आणि हा चित्रपट आणखी भावत गेला.

कधीकधी एखादी कलाकृती काळ बदलला की आणखी relevant बनते. तसंच सॉर्किनच्या या नाटकाचं झालं.

अमेरिकेनं गेल्या दशकात दोन मोठी युद्ध छेडली आणि त्यांच्या देशातली हजारो तरुण मुलं-मुली सैनिक बनून युद्धभूमीवर उतरली. युद्धाची भाषाही बदलत गेली. अबू घरेब तुरुंगातल्या घटना असोत वा ग्वांटानामो बेमधील प्रसंग- सत्ता आणि सैन्यसत्तेची काळी बाजू जगासमोर आली. जगातल्या सर्वात ताकदवान सैन्यदलात – अमेरिकेच्या मरीन कॉर्प्सच्या बाबतीत जे घडू शकतं, ते इतर कुठेही घडण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

सेनादलातील जवानांविषयी, अधिकाऱ्यांविषयी आम्हा सामान्यांच्या मनात आदर, आणि सुप्त आकर्षणाची भावना असते. पण एखाद्या जवानाच्या कर्तव्य आणि त्यागाचं glorification करताना त्याच्या पोलादी रूपाआडच्या माणसाचा आपल्याला विसर पडतो. तो माणूस आहे म्हणून त्याला भावना आहेत आणि तो माणूस आहे म्हणूनच तो चुकू शकतो. (इथं तो म्हणजे तो आणि ती दोघंही, हेही स्पष्ट करते)

भारतासारख्या देशात जिथं सैनिक म्हणजे त्याग आणि कर्तव्य हे गृहित धरलं जातं, जिथं युद्ध सुरू करा आणि एकदाचं चिरडून टाका शत्रूला अशी भाषा सर्रास वापरली जाते, तिथं सैनिकाचा माणूस म्हणून विचार करणारे फार कमी आहेत. एखादा जवान शहीद झाल्यावरच त्याच्याविषयीचं प्रेम उफाळून येतं आणि शहिदाची चिता थंड होण्याआतच अनेकांना त्याचा विसरही पडतो.

म्हणूनच ‘कोडमंत्र’ नाटकाविषयी थेट लिहिण्याआधी, मला या परिस्थितीवर भाष्य करावंसं वाटलं. आंधळ्या-उथळ देशभक्तीची शाल अधूनमधून पांघरणाऱ्यांनी हे नाटक जरूर पाहायला हवं.

आणि तुम्ही माझ्यासारखंच  A few Good men पाहिला असेल, तर नक्कीच हे नाटक पाहा. विषय आणि कथानकात साम्य असलं, तरी ही कथा वेगळी आहे, भारतीय मातीतली आहे आणि तिचा क्लायमॅक्सही वेगळा आहे. थोडासा मेलोड्रॅमॅटिक, पण मराठी मनांना रुचेल असाच. भाषांतरीत-रूपांतरीत कलाकृतींना येणाऱ्या मर्यादांवर या नाटकानं मात केली आहे. आधी इंग्रजीतून स्नेहा देसाईंनी गुजरातीमध्ये आणि मग विजय निकम यांनी मराठीमध्ये आणलेली संहिता, त्यातलं साहित्यिक मूल्य कुठंही कमी होत नाही. आणि अभिनय तर अप्रतिमच. विशेषतः मुक्ता बर्वे आणि अजय पूरकर यांनी जीवंत केलेल्या व्यक्तीरेखा अंगावर काटा आणतील अशाच.

मुक्ताचं कौतुक मी काय करावं? एवढंच सांगेन, की आता पुन्हा चित्रपट पाहिला, तर टॉम क्रूझ ऐवजी मला तिथं मुक्ता आणि मुक्ताच दिसेल. खरं तर अशी कुठल्याच कलाकारांची तुलना करायची नसते, पण कधीकधी तो मोह आवरत नाही. चित्रपटात जॅक निकलसननं साकारलेली कर्नल जोसेपची भूमिका म्हणजे मराठी नाटकातलं कर्नल निंबाळकरांचं पात्र. अजय पूरकर हॅट्स ऑफ! 

जवळपास ५० कलाकारांचा संच, एक वेगळ्या धाटणीचं स्टेज आणि प्रकाशव्यवस्थेतून बदलत जाणाऱ्या भावना, हे सगळं प्रत्यक्षात अनुभवायला हवं असंच आहे.

मी गेल्या महिन्यात न्यूयॉर्कमध्ये फँटम ऑफ द ऑपरा पाहिलं होतं, त्यानंतर थेट मराठी रंगभूमीवर कोडमंत्र.. मराठी व्यावसायिक रंगभूमीवर इतकं भव्य काहीतरी उभं राहिलं आहे, ही गोष्ट खूप समाधान देणारी आहे.

जय हिंद!

(या नाटकाविषयी माझे विचार ऐकल्यावर एका आर्मी ऑफिसरनं हे नाटक म्हणजे काही बाबतींत अतिशयोक्ती आहे, मूळ घटना अमेरिकेतली आहे आणि भारतात असं काही होत नाही अशी टिप्पणी केली आहे. एवढंच सांगावसं वाटतं, की सैनिक कुठल्याही देशाचे असले, तरी त्यांचं जगणं फारसं वेगळं नसतं. intensity वेगळी असली तरी भावना सारख्या असू शकतात.)

अमेरिकेचा इतिहास जगणारं बोस्टन, अमेरिकेच्या आर्थिक संपन्नतेचं प्रतीक न्यूयॉर्क आणि महासत्तेचं सत्ताकेंद्र वॉशिंग्टन डीसी. तीन आठवड्यांच्या सुट्टीदरम्यान अमेरिकेतल्या या तीन शहरांनी आणि त्यांदरम्यानच्या प्रवासानं मला या देशाचं बदलतं रूपही दाखवलं. डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या निवडीनंतर झालेली राजकीय उलथापालथ अनुभवण्याची संधी मला मिळाली. त्यातलेच काही अनुभव मी ब्लॉगच्या माध्यमातून मांडले होते. पण काही गोष्टी लिहायच्या राहून गेल्या. माझ्या प्रवासातली अशीच काही टिपणं या ब्लॉगमध्ये मांडते आहे.

कलेचं राजकारण

बोस्टनचं म्युझियम ऑफ फाईन आर्ट्स म्हणजे कलाप्रेमींसाठी अलिबाबाची गुहाच आहे. अमेरिकन, युरोपियन, आशियाई कलेचे उत्तमोत्तम नमुने तिथं मांडण्यात आले आहेत. क्लॉद मोने, पाब्लो पिकासो, जॉर्जिया ओ’किफी, जॉन सिंगर सार्जंट, थॉमस सली अशा दिग्गजांचा कलाविष्कार पाहण्याची संधी या संग्रहालयात मिळते. ते केवळ संग्रहालय नाही, तर तिथं एक आर्ट स्कूलही चालवलं जातं. साहजिकच इथल्या कलादालनांची सफर करताना कधी परीक्षण-समीक्षण करणारे विद्यार्थी, त्यांना कलाकृतींचं महत्त्व समजावणारे शिक्षक, रेखाटनं करणारे तरुण कलाकारही भेटतात.

या संग्रहालयातल्या ‘ट्रायम्फ ऑफ द विंटर क्वीन’ या पेंटिंगनं माझं लक्ष वेधून घेतलं. इंग्लंडचा राजा जेम्स पहिला याची कन्या एलिझाबेथ स्टुअर्टची कहाणी सांगणारं पेंटिंग. एलिझाबेथ बोहेमियाची राणी बनली, मात्र वर्षभरातच तिचा पती फ्रेडरिकला सत्ता सोडावी लागली. (म्हणूनच तिला ‘विंटर क्वीन’ हे नाव पडलं) देशोधडीला लागलेलं एलिझाबेथचं कुटुंब प्रेम, युद्ध, विरह, मृत्यू यांचा सामना कसं करतं, ते हे पेंटिंग दर्शवतं.

Janhavi_Blog_Photo_1.jpg

हे चित्र रेखाटण्यात आलं, तेव्हा एलिझाबेथ विस्थापितांचं आयुष्य जगत होती. पण तिच्या मृत्यूपश्चात तिचा नातू जॉर्ज इंग्लंडच्या सिंहासनावर विराजमान झाला. 1714 साली जॉर्ज पहिला सत्तेत आल्यानंतरच इंग्लंडनं खऱ्या अर्थानं जगावर राज्य करण्यास सुरूवात केली. इंग्लंडचं सध्याचं राजघराणं त्याच जॉर्जचे वंशज आहेत.

माझ्यासोबतच काही विद्यार्थी त्या पेंटिंगचा अभ्यास करत होते. त्यांच्या शिक्षकांनी, इथन यांनी मांडलेला एक विचार मनात घर करून राहिलाय.

‘प्रत्येक चित्र, अगदी एखादं व्यक्तीचित्रही एक कहाणी सांगतं. फक्त त्यातल्या व्यक्तींची कहाणी नाही, तर त्या काळातल्या राजकीय, सामाजिक परिस्थितीची कहाणीही चित्रात शोधण्याचा प्रयत्न करा. एलिझाबेथच्या आणि तिच्या मुला-मुलींच्या चेहऱ्यांवरचा प्रकाश, दिवंगत फ्रेडरिकमागचा कवडसा जेवढा महत्त्वाचा आहे, तेवढाच या चित्रातला अंधारही महत्त्वाचा आहे. एलिझाबेथच्या रथाखाली मृत्यू चिरडला जातो आहे. अशा अंधारलेल्या जागाच एखाद्या कलाकृतीचं खरं रूप दाखवतात. एक विस्थापित राणी हार मानत नाही, तिचेच वंशज पुढं जगावर राज्य करतात.’

एका विद्यार्थ्यानं त्यावर पटकन टिप्पणी केली, ‘We should show this painting to a certain Mr. Trump.’ ट्रम्पना हे चित्र दाखवायला हवं. आम्ही सगळेच हसलो. पण खरंच, ट्रम्पना आणि युरोपातल्या अनेक नेत्यांना हे चित्र दाखवायला हवंच.

कलाकार, शास्त्रज्ञ आणि राजकारणी

बोस्टनचं म्युझियम ऑफ सायन्स म्हणजे विज्ञानप्रेमींसाठी मोठी पर्वणी आहे. वैज्ञानिक सिद्धांत साध्या-सोप्या भाषेत अगदी लहान मुलांनाही समजतील अशा पद्धतीनं इथं समजावून सांगितले जातात.

या संग्रहालयाचं सर्वात मोठं वैशिष्ट्य आहे थिएटर ऑफ इलेक्ट्रिसिटी. वीजेवर संशोधन करणारे बेंजामिन फ्रँकलिन बोस्टनचेच रहिवासी होते. त्यांच्या भूमीत वीजेची गुपितं उघड करणारं हे दालन आहे. वीजेचा नाच आणि त्यातली अचाट शक्ती पाहण्याची संधी इथं मिळते. आणि हो, या दालनाचं अमेरिकेचे निर्वाचित राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्याशीही जवळचं नातं आहे.

janhavi_blog_photo_2

डोनाल्ड ट्रम्प यांचे काका डॉ. जॉन जी ट्रम्प हे मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी अर्थात एमआयटीमध्ये प्रोफेसर होते. डॉ. ट्रम्प यांनी हाय व्होल्टेज रेडिएशनवर, किरणोत्सारावर काम केलं होतं. त्यांच्या एक्स रे जनरेटर्सचा फायदा कॅन्सर पेशंट्सना झाला. एक मनमिळावू, हसतमुख आणि शांत स्वभावाचा शास्त्रज्ञ अशी जॉन ट्रम्प यांची प्रतिमा होती. (पुतण्या काकांवर गेला असता तर, असा विचार मनात आल्याशिवाय राहात नाही.)

johngtrumpतर याच जॉन ट्रम्प यांचं थिएटर ऑफ इलेक्ट्रिसिटीच्या उभारणीला हातभार लावला होता. तिथला वीजेवरचा शो पाहताना माझ्या गटातला एका जेमतेम १० वर्षांचा मुलगा – मॅट, त्याच्या वडिलांना पीटरना, बेंजामिन फ्रँकलिनविषयी विचार होता. बेंजामिन फ्रँकलिन केवळ संशोधक नव्हते, तर एक राजकारणीही होते. फ्रँकलिन यांनी अमेरिकेच्या निर्मितीलाही हातभार लावला होता. तीच कहाणी वडिलांनी मुलाला ऐकवली. आम्ही सगळेजण वीजेवरचा शो संपल्यावर पुढच्या दालनातील लिओनार्डो डा विंचीवर आधारीत प्रदर्शन पाहायला गेलो. डा विंचीनं दिलेल्या आराखड्यांवर आधारीत सायकल, हेलिकॉप्टर, ग्लायडर्स अशा मशीन्सची मॉडेल्स तिथं मांडण्यात आली आहेत. आणि अर्थातच मोनालिसा, द लास्ट सपर यांसारख्या पेंटिंग्सची रहस्य उलगडणारी माहितीही तिथं मिळते.

मॅटचे प्रश्न सुरूच होते. ‘डा विंची तर आर्टिस्ट होता, मग सायन्स म्युझियममध्ये त्याचं काय काम?’ पीटरनं मॅटला डा विंची कसा प्रतिभावान होता, कलेसोबतच त्याला विज्ञानाची आवड कशी होती ते सांगितलं. मॅटचा पुढचा प्रश्न अगदी भन्नाट होता – ‘Why don’t we also have artists who are scientists and scientists who are politicians?’ मॅटच्या त्या प्रश्नानं आम्हा सर्वांनाच निरुत्तर केलं. पीटरनं मॅटला जवळ घेत म्हटलं,‘Why don’t you try to be one?’ मॅट खळखळून हसला.

मॅटच्या लकाकणाऱ्या डोळ्यांत मला अमेरिकेचं भविष्य हसताना दिसलं.

– जान्हवी मुळे

http://abpmajha.abplive.in/blog/america-after-donald-trumps-selection-art-science-and-politics

 

725, फिफ्थ अॅव्हेन्यू, न्यूयॉर्क. अर्थात ट्रम्प टॉवर.

मॅनहॅटनमधली ही इमारत सध्या अमेरिकेच्या आणि पर्यायानं जगाच्या राजकारणाचा केंद्रबिंदू बनली आहे. जगभरातले नेते, उद्योगपती, मीडिया, राजकारणी यांची सध्या इथं लगबग सुरू असते. कारण अमेरिकेचे निर्वाचित राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या उद्योग साम्राज्याचा कारभार या इमारतीतून चालतो आणि इथंच पेंटहाऊसमध्ये ते राहतात.

1-580x395

याच ट्रम्प टॉवरमध्ये एका जमान्यात डोनाल्ड ट्रम्प ‘द अॅप्रेंटिस’ हा रिअॅलिटी टिव्ही शो होस्ट करायचे. आता तिथं वेगळा रिअॅलिटी शो सुरू असल्याचं ट्रम्प टॉवरमधून वार्तांकन करणाऱ्या पत्रकारांचं म्हणणं आहे. फिफ्थ अॅव्हेन्यूवरच्या या इमारतीची सुरक्षाव्यवस्था व्हाईट हाऊसच्या सुरक्षाव्यवस्थेइतकीच कडक करण्यात आली आहे. त्यामुळं इमारतीच्या अगदी जवळ जाता येत नाही. जवळपास १०० फूट आधीच पोलिस, सुरक्षारक्षक आणि एफबीआय एजंट्सही तुमच्यावर नजर ठेवून असतात. सुरक्षेच्या या कड्याच्या आत आणि कड्याबाहेरही सध्या हालचालींना बराच वेग आला आहे.

ट्रम्प टॉवर म्हणजे डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या साम्राज्याची जणू राजधानी आहे. पण या इमारतीबाहेर न्यूयॉर्कमध्ये मात्र ट्रम्प यांच्याविषयी प्रचंड नाराजीच दिसून येते. मुक्त विचारसरणीच्या या शहरात लोक आपली नाराजी उघडपणे व्यक्तही करतात.

गेल्या शुक्रवारचीच गोष्ट घ्या ना. ‘हॅमिल्टन’ हे ब्रॉडवेवरचं गाजलेलं संगीतक (म्युझिकल) पाहण्यासाठी निर्वाचित उपराष्ट्राध्यक्ष माईक पेन्स यांनी हजेरी लावली होती. जॉर्ज वॉशिंग्टन, थॉमस जेफरसन यांच्या साथीनं अमेरिकेच्या उभारणीला हातभार लावणाऱ्या अॅलेक्झांडर हॅमिल्टनची कहाणी हे नाटक सांगतं. हॅमिल्टनचा गुलामगिरीला विरोध होता. अमेरिकेची आर्थिक घडी बसवण्यात त्यानं मोठं योगदान दिलं होतं. त्याचा जीवनप्रवास मांडणाऱ्या या नाटकानं गेल्या काही वर्षांत अनेक मोठे पुरस्कार पटकावले आहेत. शुक्रवारचा प्रयोग संपल्यावर हॅमिल्टनच्या सर्व कलाकारांनी प्रेक्षागारात उपस्थित माईक पेन्स यांना उद्देशून निवेदन सादर केलं –

https://twitter.com/HamiltonMusical/status/799828567941120000

“विविधतेने नटलेल्या अमेरिकेला काळजी वाटते आहे की नवं सरकार आमचं, जगाचं, आमच्या मुलांचं, आई-वडिलांचं रक्षण करू शकणार नाहीत. आमच्या अधिकारांची पायमल्ली होईल अशी भीती वाटते आहे. या नाटकानं तुम्हाला अमेरिकन मूल्यांची आणि आम्हा सर्वांच्याच साठी काम करण्याची प्रेरणा दिली असेल अशी आशा आहे.”

त्यावर पेन्स यांनी थिएटरमधून बाहेर पडताना केवळ स्मितहास्य केलं. पण डोनाल्ड ट्रम्प यांना ही गोष्ट रुचलेली नाही. ट्रम्प यांनी शनिवारी ट्विट करून माफीची मागणी केली.

https://twitter.com/realDonaldTrump/status/799972624713420804

https://twitter.com/realDonaldTrump/status/799974635274194947

https://twitter.com/realDonaldTrump/status/800298286204723200

तर हॅमिल्टनच्या कलाकारांच्या वतीनं निवेदन वाचणाऱ्या व्हिक्टर डिक्सननं ट्विटरवरूनच ट्रम्पना उत्तर दिलं.

https://twitter.com/BrandonVDixon/status/799977281875755008

स्वतः माईक पेन्स यांनी आपल्याला अजिबात राग आला नसल्याचं म्हटलंय आणि नाटकातील सर्व कलाकारांचं कौतुक करून वादावर पडदा टाकण्याचा प्रयत्न केला आहे. पण ट्रम्प यांच्या ट्विट्सनी अमेरिकेत, खास करून न्यूयॉर्कमध्ये नव्या वादाला सुरूवात केली आहे. कलाकारांनी अशी राजकीय टिप्पणी करणं अनेकांना मान्य नाही. तर सामान्य न्यूयॉर्कर्सच्या मते असं कुठल्याही विषयावर खुलेपणानं मत मांडता येणं हीच न्यूयॉर्कची ओळख आहे.

ट्रम्प टॉवरपासून काही काही ब्लॉक दूर, फॉक्स न्यूजचं मुख्यालय आहे. ट्रम्प टॉवरप्रमाणेच इथंही अधूनमधून निदर्शनं होत असतात. शुक्रवारी सकाळीच एक माणूस तिथं हातात निषेधाचा बोर्ड घेऊन उभा होता. एका वाटसरूला ते रुचलं नाही, त्यानं ओरडून आपली नापसंती व्यक्त केली. निषेध करणाऱ्यानं फक्त पुन्हा एकदा हातातला बोर्ड उंचावला, आणि फॉक्स न्यूजच्या दिशेनं बोट दाखवलं. फॉक्स न्यूजनं निवडणुकीआधी प्रचारादरम्यान अनेकदा उघडपणे ट्रम्प यांचं समर्थन केलं होतं. ट्रम्पना पाठिंबा देणाऱ्यांनाही अशा ‘सायलेंट प्रोटेस्ट’ला सामोरं जावं लागतंय.

ट्रम्प यांच्याविरोधात निदर्शनं आखण्याच्या तयारीत असलेल्या एका मानवाधिकार कार्यकर्त्यानं ओळख लपवण्याच्या अटीवर माझ्याशी बातचीत केली. आपण त्याला तात्पुरतं जॉन म्हणूयात. जॉनच्या मते ‘सर्वसामान्य न्यूयॉर्कवासियांच्या मनात एकेकाळी ट्रम्प यांच्याविषयी सुप्त आकर्षण होतं. स्वतः मलाही त्यांच्या यशाविषयी आदर वाटायचा. न्यूयॉर्क जगाची आर्थिक राजधानी म्हणून मिरवणारं शहर आहे. इथल्या प्रत्येक युवा उद्योगपतीच्या मनात ट्रम्पसारखं बनण्याची इच्छा असायची. पण गेल्या काही वर्षांत आणि खास करून निवडणूक प्रचारादरम्यान समोर आलेल्या घटनांनी ट्रम्प न्यूयॉर्कवासियांच्या नजरेतून साफच उतरले आहेत. ट्रम्प न्यूयॉर्कर आहेत याचा आधी न्यूयॉर्कला अभिमान वाटायचा, पण आता त्याच गोष्टीची लाज वाटू लागली आहे.’

जॉनचे आईवडील कॅलिफोर्नियाचे आहेत. त्याचा जन्मही तिथलाच. पण जॉनचं सगळं आयुष्य न्यूयॉर्कमध्ये गेलं. याच दोन राज्यांत ट्रम्पना सर्वाधिक विरोध होतो आहे. ‘अमेरिकेतली बाकीची राज्य ट्रम्पना राष्ट्राध्यक्ष म्हणून स्वीकारतीलही, पण कॅलिफोर्निया आणि न्यूयॉर्क ही गोष्ट कधीच स्वीकारू शकणार नाहीत. आम्ही शक्य होईल तेव्हा आवाज उठवत राहू’ असं जॉननं म्हटलं.

जॉनची सहकारी न्यूयॉर्कच्या क्वीन्सची रहिवासी. ट्रम्पही मूळचे क्वीन्सचेच आहेत, पण क्वीन्समध्ये ट्रम्प यांच्यासारख्यांच्या विचारसरणीला थारा नाही, असं तिनं स्पष्टपणे म्हटलं.

फॉक्स न्यूजच्या समोर, रस्त्यापलिकडेच रॉकफेलर सेंटरच्या इमारती आहेत. ट्रम्प यांचं उद्योग साम्राज्य उभं राहण्याच्या जवळपास शतकभर आधी अमेरिकेत जॉन डी रॉकफेलर यांनी तेलाच्या व्यापारातून साम्राज्य उभं केलं होतं. त्यांचा मुलगा जॉन डी रॉकफेलर ज्युनियरनं आपल्या वडिलांचं साम्राज्य आणखी वाढवलं.(अगदी डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यासारखंच, पण त्यापेक्षा कित्येक पटींनी मोठं आणि कायदेशीर.)

याच रॉकफेलरनं मॅनहॅटनमध्ये रॉकफेलर सेंटर उभारलं. टीव्ही आणि रेडियो या त्या काळातल्या नव्या तंत्रज्ञानाला या सेंटरनं बळ दिलं. असोसिएटेड प्रेस, एनबीसी टीव्ही आणि रेडियो सिटी म्युझिक हॉल तसंच अनेक मासिकांची कार्यालयं या सेंटरच्या परिसरात आहेत. साहजिकच न्यूयॉर्कच्या माध्यमांमधल्या प्रतिक्रियांचं प्रतिबिंब इथं लगेच उमटतं.

ज्युनियर रॉकफेलरची पत्नी एबिगेलला मॉडर्न आर्टमध्ये रस होता. तिच्याच प्रयत्नांमुळं न्यूयॉर्क कलेचं नवं केंद्र बनलं- न्यूयॉर्कनं पॅरिसलाही मागे टाकलं. रॉकफेलर सेंटरच्या परिसरातील इमारती कलेचं आश्रयस्थान बनल्या. म्युझियम ऑफ मॉडर्न आर्ट, ख्रिस्तीज ऑक्शन हाऊसमध्ये अनेक कलाकारांच्या कलाकृती पाहण्याची संधी मिळते. इथल्याच ऑब्झर्व्हेटरीमधून उंचावरून न्यूयॉर्कचं नयनरम्य दृष्य पाहता येतं. एक प्रायव्हेट प्रॉपर्टी असलेलं हे सेंटर आता जणू अमेरिकेचा राष्ट्रीय ठेवा बनलं आहे. हे सेंटर म्हणजे उद्योगपतींच्या एका कुटुंबानं न्यूयॉर्कला दिलेलं गिफ्ट आहे. आता न्यूयॉर्कचाच आणखी एक उद्योगपती देशाची सूत्र हाती घेण्याच्या तयारीत आहे, पण त्याविषयी इथं फारसा उत्साह दिसत नाही.

रॉकफेलर सेंटरचे कर्मचारी अगद उघडपणे ट्रम्प यांच्याविषयीची नाराजी व्यक्त करत होते. मी तिकिटांसाठी लाईनमध्ये उभे होते. काऊंटरवरच्या एलिना आणि रोझा एका जर्मन पर्यटकाचा – एरिकचा पास तयार करताना त्याच्याशी निवडणुकीविषयीच गप्पा मारत होत्या. तुम्ही अमेरिकन्सनी ट्रम्पला कसं काय निवडलंत, अमेरिकन्स असं कसं करू शकतात हे मला कळत नाही, असा सवाल एरिकनं केला. त्यावर दोघीही एकदमच म्हणाल्या, आम्हालाही कळत नाहीये असं कसं झालं. एलिनानं आम्हाला पुढच्या डेकपर्यंत नेलं. ‘मी १० वर्ष इथं काम करते आहे. सगळ्या अमेरिकेतून आणि जगातून लोक इथं येतात. आजवर एकही माणूस ट्रम्पना पाठिंबा देताना दिसलेला नाही. काय माहित आता पुढे काय होईल.’

unnamed-1

आमच्या त्या ग्रुपमध्ये ट्रम्प यांच्या बाजूनं कौल देणाऱ्या टेक्सास राज्यातला अँड्र्यूही होता. स्वतः रिपब्लिकन असलेल्या अँड्र्यूनं यावेळी मात्र क्लिंटन यांच्याबाजूनं मत दिलं होतं. ‘एलिनाला प्रश्न पडला आहे, कुणी ट्रम्पना पाठिंबा देत नाही, असं तिला वाटतं. पण ट्रम्पना मत देणारे न्यूयॉर्कपर्यंत येऊही शकत नाहीत. त्यांचं जग गाव-खेड्यापुरतंच आहे, त्यांच्यासमोरचे प्रश्न वेगळे आहेत. ते सोडवण्यात प्रस्थापित राजकारणी अपयशी ठरले आणि ट्रम्प यांच्यासारख्यांचं फावलं. ओबामांकडून सर्वसामान्य नागरिकांना मोठ्या अपेक्षा होत्या. पण त्यातल्या बऱ्याच पूर्ण झालेल्या नाहीत. आणि ती हिलरीही फार काही वेगळं करू शकली नसती.’ असं अँड्र्यूनं म्हटलं. एलिनानं त्यावर फक्त खांदे उडवले. ‘Whatever, we have to bear him. चार वर्ष सहन करावं लागेल.’

आमचा रॉकफेलर टूर गाईड अॅरनलाही काळजी वाटतेय. एखाद्या रॅपरच्या शैलीत गप्पा मारत अॅरन आम्हाला रॉकफेलर प्लाझामधल्या अनेक शिल्पांविषयी आणि इमारतींविषयी माहिती देत होता आणि अधूनमधून राजकीय टिप्पणीही करत होता. मी पत्रकार आहे म्हटल्यावर तर आणखीनंच आपुलकीनं बोलू लागला. ब्राँक्समध्ये जन्मलेल्या, कृष्णवर्णीय अॅरनला ट्रम्पविषयी अजिबात आदर वाटत नाही. पण आता ते आपले राष्ट्राध्यक्ष आहेत ही गोष्ट स्वीकारायला हवी, आणि जेव्हा ते चुकतील तेव्हा आवाज उठवायला हवा असं अॅरनचं म्हणणं आहे. ‘रॉकफेलर सेंटरनं कलाकारांना, पत्रकारांना आणि विचारस्वातंत्र्याला प्रोत्साहन दिलंय. म्हणून मला इथं काम करायला आवडतं. मला वाटतं ट्रम्पनी इथं यायला हवं एकदा, ते नेहमी श्रीमंतीचं बटबटीत प्रदर्शन करतात. त्यापेक्षा ट्रम्पनी जरा रॉकफेलरचा आदर्श ठेवायला हवा. स्वतः कमवा पण लोकांसाठीही असं काहीतरी उभारा. ट्रम्पना हे जमणार नाही.’

unnamed (2).jpg

रॉकफेलर सेंटरच्या मुख्य इमारतीच्या पुढच्या लॉबीत दोन भव्य म्युरल्स – भित्तीचित्रं आहेत. एक भिंतीवरचं ‘अमेरिकन प्रोग्रेस’ – मोठमोठे नेते अमेरिकेच्या उभारणीला हातभार लावत असल्याचं चित्र आणि दुसरं छतावरचं भित्तीचित्र ‘टाईम’. सध्याच्या राजकीय परिस्थितीत ही दोन्ही म्युरल्स विशेष महत्त्वाची वाटतात.

याच प्लाझामध्ये असोसिएटेड प्रेस या वृत्तसंस्थेच्या मुख्यालयाच्या प्रवेशद्वारावर न्यूज हे इसामू नोगुचीचं शिल्प आहे. ते दाखवताना अॅरन मला म्हणाला – ‘तुम्हा लोकांना आता आणखी धावपळ करावी लागेल नाही?’ मी म्हटलं – ‘अॅरन, आमच्या देशातही कमी धावपळ नाही…’

– जान्हवी मुळे

unnamed

http://abpmajha.abplive.in/blog/janhavee-mooles-blog-on-modi-trump-hilary-clinton

 

पंतप्रधान नरेंद्र मोदींचा ऐतिहासिक निर्णय आणि त्यानंतरच्या ऐतिहासिक गोंधळातून थोडक्यात बचावले, असं मला अमेरिकेत आल्यापासून वाटत होतं. पण एक दिवस माझ्यावरही कॅशलेस-कार्डलेस होण्याची वेळ ओढवली.

बोस्टनहून मी एकटीच न्यूयॉर्कसाठी निघाले, पण माझं क्रेडिट कार्ड बसस्टॉपवरच्या दुकानातच राहिलं. बस अर्ध्या रस्त्यात असताना मला कार्ड हरवल्याचं लक्षात आलं, ते ब्लॉक करून पुढचे सोपस्कार तर झाले. पण आता न्यूयॉर्कमध्ये पोहोचल्यावर काय करायचं असा मोठा प्रश्न उभा राहिला.

अमेरिकेतली कार्ड सिस्टिम थोडी वेगळी आहे, इथं कॅशपेक्षा कार्डमध्ये जास्त व्यवहार होतात. जास्त कॅश जवळ बाळगणंही धोक्याचं. त्यामुळं छोट्याशा गोष्टीसाठीही कार्ड स्वाईप करावं लागतं कधीकधी. एटीएममधून पैसे काढणं तुलनेनं महाग पडतं. त्यात माझं आणि प्लास्टिक मनीचं फारसं पटत नाही. स्वतःचाच रागही आला. तुलाच अॅडव्हेंचर हवं होतं ना, आता हे सावर, असं स्वतःला बजावलं.

जवळ दोन वेळच्या खाण्याइतकेच डॉलर्स शिल्लक राहिले होते आणि त्यात मी न्यूयॉर्कला उतरले. पण काही मित्र धावून आले. शॉन टंडननं कॅश हातावर ठेवली, आणि नोटांची किंमत काय असते, ते एका क्षणात उमगलं. मनात विचार आला, पैसा महत्त्वाचा आहेच, पण त्याहीपेक्षा माणसं जास्त महत्त्वाची आहेत. खरं तर शॉनची आणि माझी ती पहिलीच भेट होती. शॉन न्यूयॉर्कमधला वार्ताहर आहे आणि माझ्या एका मित्राचा मित्र. पण एका फोनकॉलवर लगेच धावून आला.

शॉन आणि त्याची पत्नी मारिया गोनुलू या दोघांनी मग मला डिनरसाठी येण्याचा आग्रह केला. काही पत्रकार एकत्र जमले आणि पुढचे काही तास गप्पांचा फडही रंगला. विषय अर्थातच ट्रम्प आणि मोदी.

नरेंद्र मोदी या नावाविषयी अमेरिकन नागरिकांच्या मनात एक कुतूहल दिसून येतं. त्यांचा नोटा अचानक रद्द करण्याचा निर्णय अनेकांना रुचलेला नाही.

modi-hillary-trump-580x336

दुसरीकडे ट्रम्प आपले राष्ट्राध्यक्ष होणार, पुढची किमान चार सत्तेच्या सिंहासनावर बसणार, ही गोष्ट पचवणं अनेकांना कठीण जातंय. पत्रकारांनाही अमेरिका कसा काय असा निर्णय घेऊ शकते, हा प्रश्न पडला आहे. ट्रम्पना मोठा पाठिंबा मिळेल याची खात्री अनेकांना होती. पण त्यांची निवड होईल असं वाटत नव्हतं.

गेल्या दीड वर्षापासून हिलरी क्लिंटन यांच्याविषयी वार्तांकन करणाऱ्या इव्हाननं क्लिंटन यांची प्रचार मोहिम जवळून पाहिली आहे. विजयाच्या एवढ्या जवळ जाऊन मग थेट पराभव, ही गोष्ट क्लिंटन समर्थकांना पटत नाहीये.

क्लिंटन यांनी इतर काही छोट्या राज्यांचा दौरा केला असता, आपल्यावरच्या आरोपांची थेट आणि सर्वसामान्य लोकांना पटतील अशी उत्तरं दिली असती तर चित्र वेगळं असतं. दुसरीकडे ट्रम्प आपल्या लोकांना आवडेल अशी आक्रमक भाषा बोलत होते.

इव्हान आता काही दिवस ट्रम्प टॉवरमधून रिपोर्टिंग करणार होता. डोनाल्ड ट्रम्प याच इमारतीत राहतात, आणि त्यांना भेटण्यासाठी आजकाल बरेच लोक ये-जा करत असतात. ट्रम्पनी कुणाची भेट घेतली, कुणाची कुठल्या पदावर नियुक्ती होणार याविषयी न्यूयॉर्कमध्ये चर्चांना उधाण आलंय. आणि सामान्य न्यूयॉर्कवासियांना या चर्चेचा त्रासही होतोय.

आमच्या गप्पांदरम्यान मारियानं एक वेगळा मुद्दा मांडला. आर्थिक मंदीमुळं गेल्या 9-10 वर्षांत अनेक अमेरिकन नागरिकांना नोकरी, घर गमवावं लागलंय. अशा परिस्थितीत लोक कुठलाही निर्णय घेण्याच्या मनस्थितीत नसतात. त्यामुळं लोकांना थेट दोषच देता येणार नाही. ओबामांनी म्हटल्यानुसार लोकांना बदल हवा होता, पण नेमका कोणता बदल, हेच लक्षात आलेलं नाही. डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या समर्थकांनीच नाही, तर जगभरातल्या विचारी लोकांना हे समजून घ्यावं लागेल.

unnamed-580x395

इकॉनॉमी रन्स द वर्ल्ड – अर्थव्यवस्थेवरच जग चालतं. पण ट्रम्प यांच्याकडे अर्थव्यवस्थेसाठी कुठलीच ठोस विकासयोजना दिसत नाही. अमेरिकेचं राष्ट्रीय कर्ज19 ट्रिलियन डॉलर्सच्या पलिकडे गेलं आहे. दर सेकंदाला वाढणारा कर्जाचा आकडा नियंत्रणाखाली आणण्याचं आव्हान ट्रम्पना पेलावं लागणार आहे. नाहीतर दुसरं आर्थिक संकट उभं राहण्याची भीती शॉननं व्यक्त केली.

न्यूयॉर्क म्हणजे जगातल्या आर्थिक उलाढालींचं सर्वात महत्त्वाचं केंद्र. वॉल स्ट्रीट असो वा गजबजलेला टाईम्स स्क्वेअर. ट्रम्प यांच्या निवडीनंतर या दोन्ही ठिकाणी चिंतेचं वातावरण आहे.

मारिया मूळची ग्रीसची आहे तर इव्हान फ्रान्सचा. त्यामुळं साहजिकच आमच्या गप्पांचा ओघ युरोपियन राजकारणाकडेही वळला. ब्रेक्झिट आणि अमेरिकन निवडणुकीनंतर आता फ्रान्समध्ये काय होणार अशी चिंता इव्हाननं व्यक्त केली.

गप्पांच्या ओघात आणखी एक मुद्दा समोर आला. ट्रम्प यांनी राष्ट्राध्यक्षपदासाठी आवश्यक २७० इलेक्टोरल मतं जमा केली. पण थेट लोकांनी केलेल्या मतदानाच्या आकडेवारीत (पॉप्युलर व्होट्स) ते बरेच मागे पडले आहेत.

ताज्या आकडेवारीनुसार अमेरिकेत यंदा 13,24,39,666 लोकांनी मतदान केलं. अमेरिकेची लोकसंख्या जवळपास ३२ कोटी आहे. त्यातले २५ कोटी ११ लाख लोक मतदानायोग्य वयाचे आहेत. म्हणजे एकूण लोकसंकोख्येच्या जवळपास 50 टक्के आणि मतदानायोग्य लोकसंख्येच्या 52 टक्के लोकांनीच मतदान केलं.या 13 कोटी 24 लाख मतदारांपैकी डोनाल्ड ट्रम्प यांना 6,18,64,015 मतं मिळाली. तर 6,35,41,056 मतदारांनी हिलरी क्लिंटन यांच्या बाजूनं कौल दिला. म्हणजे क्लिंटन यांना ट्रम्प यांच्यापेक्षा जवळपास 14 लाख मतं जास्त मिळाली.

अमेरिकेच्या संविधानानुसार लोकांच्या मतापेक्षा राज्यांचं मत जास्त महत्त्वाचं आहे. त्यामुळं पॉप्युलर व्होट्समधला विजय निरर्थक आहे, पण पॉप्युलर व्होट्सची आकडेवारी समोर आल्यानं लोकांमधली, विशेषतः तरुणांमधली नाराजी वाढते आहे. अमेरिकन समाज दुभंगला आहे, आणि ही दरी इथं अधूनमधून जाणवत राहते.

त्या रात्री उशीरा डिनरनंतर मी, इव्हान, शॉन आणि मारिया मॅनहॅटनच्या रस्त्यांवरून फिरायला निघालो. चार वेगवेगळ्या देशांतले आम्ही चौघंजण, पण चौघांच्या मनातले प्रश्न एकमेकांशी मिळतेजुळते आहेत. ते मिटणार की नाहीत, हे काळच ठरवेल.

एक मात्र खरं, अमेरिका आजवर अनेकांना सुरक्षित देश – सेफ हेवन – वाटत होता, पण तिथेही लोकांच्या मनातली असुरक्षिततेची भावना वाढू लागली आहे. कुणी तर देश सोडून जाण्याची भाषा करू लागलं आहे. अमेरिकेतला वर्णद्वेष कमी झाला असला तरी संपलेला नाही, हेही वास्तव आहे.

– जान्हवी मुळे

 

9 नोव्हेंबरच्या पहाटे अमेरिकेत मोठा राजकीय भूकंप झाला आणि त्याचे हादरे – आफ्टरशॉक्स – बराच काळ जाणवत राहतील, अशी शक्यता आहे. मुंबई ते बोस्टन प्रवासादरम्यान मला वेळोवेळी या गोष्टीची जाणीव झाली. माझी फन ट्रिप आता एक अभ्यासदौरा बनल्यासारखीच वाटू लागली आहे.

नेहमीच्या जगापासून, फोन-इंटरनेट या सगळ्यापासून जरा डिसकनेक्ट व्हायचं म्हणून हा दौरा आखला होता. पण घटनाच अशी घडली आहे, की तिच्यापासून डिसकनेक्ट राहूच शकत नाही आपण.

‘प्रेसिडेंट डोनाल्ड ट्रम्प’ हे शब्द आपल्यापैकी अनेकांना अजूनही खटकतायत. मग अमेरिकेतल्या नागरिकांना या बदलाविषयी काय वाटत असेल? ही उत्सुकता अमेरिकेचं एक वेगळं रूप दाखवू लागली आहे.

अमेरिकेतल्या वातावरणात एक शांत अस्थिरता जाणवते आहे- सायीखालचं दूध कसं हळूहळू उकळत राहतं, तशीच. याची पहिली झलक मुंबई विमानतळावरच पाहायला मिळाली. ११ नोव्हेंबरच्या पहाटे-पहाटे लोक फक्त दोनच गोष्टींची चर्चा करत होते आसपास- बंद झालेल्या हजार-पाचशेच्या नोटा आणि ट्रम्पच्या राज्यात आपलं कसं होणार ही चिंता.

दुबईला कनेक्टिंग फ्लाईटसाठी वाट पाहात होते, तिथं दोन अमेरिकन बायका निवडणुकीचीच चर्चा करत होत्या. दोघी रिपब्लिकन पक्षाच्याच, पण एक ट्रम्पची कट्टर विरोधक आणि दुसरीनं ट्रम्पला मत दिलं होतं. प्राथमिक शाळेत शिकवणाऱ्या जेन्ना हॅरिसला ट्रम्पची निवड म्हणजे रिपब्लिकन पक्षाच्या अंताची आणि अमेरिकेपुढच्या संकटाची सुरूवात वाटते. दुसरीकडे जरा वयस्कर लिडिया, काम “इतके दिवस दिलं ना मत राजकारण्यांना? काय बदल झाला? ओबामा नुसतं येस वुई कॅन म्हणायचे, मी पण त्यांना मत दिलं. पण काय मोठा बदल केला त्यांनी? माझ्या कित्येक मित्रमैत्रिणींना २००७मध्ये नोकऱ्या गमवाव्या लागल्या, अजूनही बेकार आहेत, या वयात कष्टाचं काम करावं लागतंय. बदल हवा असेल, तर सिस्टिमच बदलायला हवी. ट्रम्पसारखा राजकारणाबाहेरचा माणूस करू शकतो हे सगळं.”

दुबई विमानतळावर वेळ घालवण्यासाठी वृत्तपत्रं वाचत होते. न्यूयॉर्क टाईम्स, फायनान्शियल टाईम्स, खलिज टाईम्स, आणि लंडनचा द टाईम्स. जगातल्या चार वेगवेगळ्या गटांचं प्रतिनिधित्व करणाऱ्या वृत्तपत्रांच्या शुक्रवारच्या आवृत्त्यांनी अमेरिकेच्या निवडणुकीवरच प्रामुख्यानं भाष्य केलं होतं.

20161111_093707यंदा अगदी उघडपणे हिलरी क्लिंटन यांच्या पाठीशी उभं राहणाऱ्या न्यूयॉर्क टाईम्सनं अमेरिकेच्या राजकीय वास्तव्याविषयी परखडपणे लिहिलं आहे. मुखपृष्ठावरचे दोन स्तंभ, ट्रम्प आता राष्ट्राध्यक्ष बनणार आहेत, त्यांचा स्वीकार करावा लागेल, हा मुद्दा मांडतात, पण वेगवेगळ्या शैलीत.

गेल कॉलिन्सनं ट्रम्प कदाचित आपण समजतो त्यापेक्षा चांगले ठरू शकतील असा आशावादही मांडला आहे. ट्रम्प यांचे विरोधक, हिलरी क्लिंटन यांचे पाठीराखे आता अमेरिकाच सोडण्याची भाषा करू लागले आहेत, पण जगभरातले फारच कमी देश ‘अमेरिकन’ लोकांना आपल्या देशात आश्रय देतील हे वास्तव मांडल आहे. एरवी अमेरिकन्स कॅनेडियन नागरिकांवर जोक्स करताना दिसतात. आता कॅनेडियन लोक तुम्हाला त्यांच्या तरूण, तडफदार, विचारी आणि सुंदर पंतप्रधानाबद्दल सांगत राहतील आणि तुम्हाला शांतपणे ऐकून घ्यावं लागेल कोपरखळीही मारली आहे. ट्रम्प एरवी आक्रस्ताळेपणा करतात, पण एक माणूस म्हणून व्यक्तीशः ते वेगळे आहेत. अगदी काही दिवसांपूर्वीपर्यंत ट्रम्प मोकळ्या विचारसरणीचे ‘मॅनहॅटनाईट’ होते, आणि अजूनही त्यांच्यातलं थोडं पुढारलेपण शिल्लक असेल अशी आशा कॉलिन्सनं व्यक्त केली आहे.

दुसरीकडे पॅट्रिक हेली आणि जेम्स पीटर्सनं ट्रम्प यांच्याशी पुढची चार वर्ष जुळवून घेणं किती कठीण आहे, याविषयी लिहिलं आहे. ट्रम्प यांच्याविरोधातले मोर्चे, ‘नॉट माय प्रेसिडेंट’ सारखे हॅशटॅग्ज यांमुळं लोकांमध्ये वाढत चाललेली दरी हे ट्रम्प यांच्यासमोरचं मोठं आव्हान आहे असं या दोघांना वाटतं.

फायनान्शियल टाईम्सनं डोनाल्ड ट्रम्प-बराक ओबामा यांच्यातल्या भेटीचं वर्णन ऑकवर्ड असं केलं आहे. तर खलिज टाईम्सची हेडलाईन आहे अमेरिका जखमेवर उपचारांच्या प्रतीक्षेत आहे.

खलिज टाईम्सनं अमेरिकेत सुरू झालेल्य विरोधाचं चित्रण केलंय. युवा पिढीनं मोठ्या प्रमाणात क्लिंटनना मतदान दिलं हा मुद्दाही खलिज टाईम्सनं अधोरेखित केलाय. म्हणजे एरवी अमेरिकन वृत्तपत्र पश्चिम आशियातल्या निदर्शनांविषयी लिहितात, त्याच्या नेमकं उलटं चित्र आहे हे.

20161112_201726

द टाईम्सनं ओबामा-ट्रम्प भेटीची तुलना रिआलिटी टीव्ही शोसोबत केली आहे. ट्रम्प निवडून आल्यानं युरोपातल्या हालचाली कशा वाढल्या आहेत, याविषयीही लिहिलं आहे.

न्यूयॉर्क टाईम्सनं हिलरी क्लिंटन यांच्या पराभवाची मिमांसा केली आहे. एमी कोझिकनं हिलरी यांना लोकांच्या मनातला असंतोष जोखता आला नाही, हा मुद्दा मांडला आहे. न्यूयॉर्क टाईम्समध्येच पीटर एस गुडमनचा लेख जगभरातल्या आणि विशेषतः युरोप-अमेरिकेत वाढत्या उजव्या विचारसरणीवर, धृवीकरणावर आणि भांडवलशाहीच्या मर्यांदांवर प्रकाश टाकतो.

उजव्या विचारसरणीनं सत्ता जिंकण्याचा मुद्दा आला, की आपल्या देशातलं भाजप सरकार आठवल्याशिवाय राहात नाही. अनेकजण नरेंद्र मोदींची तुलना ट्रम्प यांच्यासोबत करतायत. याचं कारण आहे दोघांभोवती झालेलं धृवीकरण. २०१४ साली मोदींची लाट आली होती, त्यानंतर भारतातही मोदी समर्थक आणि विरोधक असे गट निर्माण झाले आहेत. पण अमेरिकेत फक्त दोन गटांमधला केवळ वैचारिक संघर्ष नाही, तर त्याचा उद्रेकही होण्याची भीती अनेकांना प्रकर्षानं जाणवते आहे. पोर्टलंडमध्ये तसा उद्रेक झालही आहे.

अशा धृवीकरणाच्या काळातच लोकशाहीची खरी कसोटी लागते. पराभव पचवणं आणि विरोधकांच्या मतांचा आदर राखणं ही लोकशाहीची मूळ तत्त्व आहेत. ती टिकवणं ही भारत आणि अमेरिका या जगातल्या प्रमुख लोकशाहींसमोरची मोठी आव्हानं आहेत.

जाता-जाता माझ्या दुबई-बोस्टन प्रवासादरम्यानचे आणखी दोन अनुभव सांगावेसे वाटतात. आईसलँडवरून उडताना विमान अचानक थरथरू लागलं. जमिनीपासून 33-34 हजार फुटांवर ढगांतून, हवेच्या झोताविरुद्ध उडताना टर्ब्युलन्स जाणवत होता. जीवाचा थरकाप उडवणारे हादरे चांगले अर्धा तास सुरू होते. अर्ध्या दिवसाचा थकवणारा प्रवास, अजून सहा तास असंच हवेत तरंगत राहायचंय हा विचार आणि त्यात विमानात जाणवणारे धक्के, आणि समोरच्या स्क्रीनवर बीबीसी-सीएनएनच्या बातम्यांमध्ये ट्रम्प. कसा योगायोग असतो!

त्या विमानात कॅथरीन आणि मरीन या दोघी केनियन-अमेरिकन मायलेकी माझ्या शेजारी होत्या. कॅथरीन पेशानं नर्स तर मरीन कॉलेजात शिकते आहे. १५-१६ तासांच्या प्रवासात मरीन जवळपास सगळा वेळ फिल्म्स पाहात होती तर कॅथरीनची नजर बातम्यांवर खिळली होती. आम्ही तिघींनीही कुठलीही राजकीय चर्चा टाळली, एकमेकांच्या देशांबद्दल, पेशाबद्दल आणि हो, क्रिकेटबद्दल बोलत होतो. पण व्हेटरन्स डेच्या निमित्तानं, निवृत्त सैनिकांच्या सभेत बराक ओबामांचं भाषण सुरू झालं, तेव्हा कॅथरीननं अक्षरशः टाळ्या वाजवल्या. आपल्या नेहमीच्या नर्मविनोदी शैलीत, ओबामांनी सैनिकांच्या जीवदानाचं महत्त्व सांगितलं आणि या घडीला अमेरिकन नागरिकांनी एकजुटीनं उभं राहायला हवं, असा विचार मांडला.

ओबामांचं भाषण संपलं, तेव्हा कॅथरीनच्या डोळ्यांत पाणी आलं होतं. ती फक्त एवढंच म्हणाली “I’m going to miss him…” तिच्या त्या एका वाक्यातच सारं काही आलं. Catherine, we are going to miss him too. आम्हालाही ओबामांची आठवण येत राहील. आम्ही नकळत एकमेकींचे हात हातात घेतले आणि समोर स्क्रीनवर मेसेज झळकू लागला- वेलकम टू युनायटेड स्टेट्स. अमेरिकेत तुमचं स्वागत आहे…

  • जान्हवी मुळे

………………..

(हा ब्लॉग एबीपी माझाच्या वेबसाईटवरही प्रसिद्ध झाला आहे.)

इंग्रजी साहित्याविषयीची कुठलीही मालिका जेन ऑस्टिनच्या ‘प्राईड अँड  प्रेज्युडिस’शिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही. 

कियारा नाईटली - एलिझाबेथ बेनेटच्या भूमिकेत

कियारा नाईटली – एलिझाबेथ बेनेटच्या भूमिकेत

प्राईड अँड  प्रेज्युडिस ही इंग्रजीमधली सर्वात लोकप्रिय कादंबरी मानली जाते. एलिझाबेथ बेनेट उर्फ लिझी याच कादंबरीची नायिका आहे. इंग्रजी साहित्यातली सर्वात लाडकी नायिका. म्हटलं तर चाकोरीमधली आणि म्हटलं तर चाकोरीबाहेरची.

लिझी ही बेनेट दंपतीच्या पाच मुलींपैकी दुसरी. ती सुंदर आहे, पण केवळ नटण्यामुरडण्यात रमणारी नाही. ती हुशार आहे, विचार करून वागते-बोलते म्हणून आपल्या वडिलांचीही ती लाडकी आहे. लिझीच्या आईला मात्र आपल्या पाचही मुलींच्या लग्नाशिवाय दुसरं काही सुचत नाही.

बेनेट कुटुंबियांच्या शेजारी चार्ल्स बिंगले आणि फिट्झविल्यम डार्सी राहायला येतात आणि लिझीच्या आईचा उत्साह ओसंडून वाहायला लागतो. लिझीची मोठी बहीण जेन आणि चार्ल्स एकमेकांच्या प्रेमात पडतायत असं वाटू लागतं. तर दुसरीकडे लिझी आणि डार्सीमध्ये खटकेच उडताना दिसतात. एकमेकांविषयी पूर्वग्रह आणि अभिमान लिझी आणि डार्सीच्या कहाणीत आडवे येतात.

१८व्या शतकातल्या इंग्लंडधील प्रथेनुसार आणि आर्थिक परिस्थितीमुळं लिझीला लग्न करणं भाग आहे. पण केवळ सामाजिक गरज आणि पैशासाठी नाही, तर प्रेमासाठी. लिझी इथंच आपल्या बहिणींपेक्षा वेगळी ठरते. लग्नाचा एक प्रस्ताव ती सहज नाकारते. डार्सीवर प्रेम करत असूनही सुरूवातीला त्यालाही नकार देते. कथानक पुढे सरकतं, तसं लिझीचं पात्र खुलत जातं, तिच्यात अधिक मोकळेपणा आणि ठामपणा येतो.

ऑस्टिननं ज्या पार्श्वभूमीवर हे लेखन केलंय, त्याकडेही दुर्लक्ष करता येणार नाही. 18व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १९व्या शतकाच्या सुरूवातीचा, इंग्लंडच्या सिंहासनावर राणी व्हिक्टोरिया येण्याआधीचा तो काळ. ऑस्टिन लिहित होती, तेव्हाच अमेरिकचं स्वातंत्र्ययुद्ध, फ्रान्समधली राज्यक्रांती, नेपोलियनिक युद्धं या जग बदलणाऱ्या घटना घडत होत्या. (याच सुमारास भारतात इंग्रज आणि मराठ्यांमध्ये तीन युद्ध झाली.)

तरीही ऑस्टिननं राजकीय अथवा सामाजिक भाष्य केलं नाही, असं अनेकांना वाटतं. मात्र या सर्व घटनांचा तिच्या कथानकातील पात्रांवर अगदी थेट नाही, पण परिणाम तर होतोच. प्राईड अँड प्रेज्युडाईसमध्ये गावात सैन्यानं तळ ठोकल्याचा उल्लेख आहे, काही पात्रांची लष्करी पार्श्वभूमी आहे.

बदलांच्या त्या काळात, प्रिन्स जॉर्जच्या अधिपत्याखाली इंग्लंडमध्ये साहित्य आणि कलेची मात्र भरभराट झाली. ऑस्टिनला त्याचा फायदाच झाला.

तसं जेन ऑस्टिनच्या कादंबऱ्या एका चौकटीतलं – उच्चभ्रू ब्रिटिश कुटुंबांमध्ये घडतात. तिथं गरीब-श्रीमंत हा भेद दिसतो, पण त्यातला संघर्ष समोर येत नाही. मात्र ऑस्टिनचं जग त्या त्या काळातल्या इंग्लंडच्या समाजव्यवस्थेची विशेषतः स्त्री-विश्वाची जाणीव करून देतं. तिथं स्त्रियांना दुय्यम स्थान आहे, पण त्या स्वतंत्र विचारही करतात. म्हणूनच त्या जास्त खऱ्या वाटतात.

ऑस्टिनच्या जगातल्या स्त्रिया आणि आजच्या बहुसंख्य महिला यांच्या आसपासच्या परिस्थितीत अजूनही बरंच साम्य आहे. कदाचित म्हणूनच तिच्या कादंबऱ्या आजही वाचल्या जातात, आजच्या काळालाही लागू पडतात.

ऑस्टिन बंडखोर लेखिका नव्हती कदाचित, पण आपल्या चाकोरीच्या आत राहून तिनं केलेलं छोटंस बंडही महत्त्वाचं आहेच.

– जान्हवी मुळे 

जेन ऑस्टिन

जेन ऑस्टिन

इंग्रजी साहित्याची, विशेषतः रोमँटिक नॉव्हेल्सची अनभिषिक्त साम्राज्ञी म्हणजे जेन ऑस्टिन. एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरूवातीला ऑस्टिनच्या कादंबऱ्या प्रकाशित झाल्या आणि आज २१व्या शतकातही त्या तितक्याच आवडीनं वाचल्या जातात.

खरं तर जेन इंग्लंडच्या उच्चभ्रू जमिनदार वर्गातली. साहजिकच तिच्या बहुतेक कहाण्या प्रामुख्यानं त्याच वर्गात घडतात आणि त्या काळातल्या इंग्लंडच्या सामाजिक परिस्थितीवर – खास करून स्त्रियांच्या जीवनावर प्रकाशझोत टाकतात.

ऑस्टिनच्या नायिका या केवळ लग्न करून संसार थाटण्याच्या उद्देशानं जगतात अशी टीका अनेकदा केली जाते. पण त्या काळातल्या समाजानं आखून दिलेल्या चौकटीतही या प्रत्येक नायिकेचं स्वतंत्र भावविश्व आहे. परावलंबी असूनही अनेकदा थोड्या प्रमाणात का असेना, त्या या परिस्थितीविरोधात बंडही करतात.

जेन ऑस्टिननं एकूण सहा कादंबऱ्या लिहिल्या आणि त्यात असंख्य पात्रं उभी केली. ‘सेन्स अँड सेन्सिबलिटी’मध्ये एलिनॉर डॅशवूड, ‘प्राईड अँड प्रेज्युडाईस’ची एलिझाबेथ बेनेट, ‘मॅन्सफील्ड पार्क’ची फॅनी प्राईस, ‘एमा’ कादंबरीची नायिका एमा वुडहाऊस, ‘नॉर्थहँगर अॅबी’मधली कॅथरीन मोरलँड आणि ‘परस्युएजन’ची अॅन इलियट – ऑस्टिनच्या प्रत्येक कादंबरीत नायिकेचं पात्रच केंद्रस्थानी आहे.

प्राईड अँड प्रेज्युडाईसच्या लोकप्रियतेमुळं एलिझाबेथ बेनेट अनेकांच्या परिचयाची असेल. ( या कादंबरीच्या बॉलिवूड कॉपीमध्ये ऐश्वर्या रायनं ते पात्र साकारलं होतं.) तर एमा वरही बॉलिवूडमध्ये चित्रपट तयार करण्यात आला. (सोनम कपूरचा ‘आयशा’)

एलिनॉर

एलिनॉर

पण या दोघींपेक्षा व्यक्तिशः मला एलिनॉरच जास्त आवडते. सेन्स अँड सेन्सिबलिटी ही कादंबरी एलिनॉर आणि तिची बहीण मरियनची कहाणी सांगते.  

अवघ्या १९व्या वर्षी एलिनॉर वडिलांच्या मृत्यूनंतर आपल्या आई-बहिणींना सावरण्यासाठी उभी राहते. सावत्र भाऊ-वहिनीच्या दुस्वासामुळं एलिनॉर, मरियन, त्यांची आई आणि लहान बहीण मार्गारेटवर संकट कोसळलंय. एका नातेवाईकाच्या आधारानं त्यांच्या डोक्यावर छप्पर तर आहे. पण जगण्यासाठी पैसाही लागतो हे वास्तव एलिनॉरला माहिती आहे. ती आपल्या घराची जबाबदारी स्वीकारते. मरियन मात्र १६ वर्षांची, अल्लड आहे आणि स्वप्नांच्या जगात रमते. एलिनॉरलाही लग्न करायचं आहेच, पण भावानांमध्ये ती वाहात नाही आणि आपल्या कुटुंबाला आर्थिक स्थैर्य देणं हे तिचं मुख्य ध्येय्य आहे.

एलिनॉरचा सेन्स आणि मरियनची सेन्सिबलिटी… स्त्रीची दोन रूप ऑस्टिननं एकाच कादंबरीत रंगवली आहेत. ऑस्टिनच्या या पहिल्यावहिल्या कादंबरीनं वाचकांना खिळवून ठेवलं नसतं, तरच नवल.

51uizmo5y1l-_sx338_bo1204203200_

सेन्स अँड सेन्सिबलिटी 1811 साली अनामिकपणे (By a Lady या नावानं) प्रकाशित झाली तेव्हा ऑस्टिन 36 वर्षांची होती आणि ऑस्टिनचा मृत्यू झाला तेव्हा तिचं वय होतं ४१ वर्ष (1817). म्हणजे केवळ ५-६ वर्षांच्या काळात या कादंबऱ्यांना मोठा वाचकवर्ग मिळाला. ऑस्टिनच्या आणखी दोन कादंबऱ्या अर्धवट असतानाच तिचा मृत्यू झाला.

ऑस्टिनच्या मृत्यूनंतर जवळपास ५ दशकांनी तिचं जीवनचरित्र प्रकाशित झालं आणि वाचकांना पुन्हा या कादंबऱ्यांमध्ये रस वाटू लागला. ऑस्टिनच्या वैयक्तिक आयुष्याविषयी फारशी माहिती नाही. तिनं लग्न न करण्याचा निर्णय का घेतला याविषयीही अनेक तर्कवितर्क लावले जातात. २०० वर्षांनंतरही ऑस्टिनविषयीची आणि तिच्या कादंबऱ्यांविषयीची उत्सुकता कमी झालेली नाही.

– जान्हवी मुळे

PS – ऑस्टिनच्या कादंबऱ्या चित्रपटांसाठी अगदी परफेक्ट आहेत. सेन्स अँड सेन्सिबलिटीवर 1995 मध्ये आंग लीनं काढलेला चित्रपट अतिशय गाजला होता – त्यात एमा थॉम्पसननं एलिनॉरची तर केट विन्सलेटनं मरियनची भूमिका केली होती. याच कथेवर आधारीत तमिळ चित्रपटात तब्बू आणि ऐश्वर्या रायनं काम केलं होतं.

 

आजच्या घडीच्या सर्वात यशस्वी लेखकांपैकी एक म्हणून जे. के. रोलिंग प्रसिद्ध आहे. फोर्ब्सच्या सर्वात श्रीमंत व्यक्तींच्या यादीमध्येही तिचा कालपरवापर्यंत समावेश होता. पण सेवाभावी कार्यासाठी तिनं आपल्या संपत्तीचा मोठा हिस्सा दान केल्यामुळं ताज्या यादीत तिला आता स्थान मिळालं नसल्याची बातमी काही दिवसांपूर्वीच आली होती.

 

jk-rowling

जे. के. रोलिंग

एकेकाळी दोन वेळच्या जेवणासाठी झगडणारी जोआन, सिंगल मदर म्हणून मुलीला सांभाळायची कसरत करणारी जोआन, पुढं जगातली सर्वात श्रीमंत लेखिका बनली. रोलिंगला इतकं अफाट यश हॅरी पॉटरनं मिळवून दिलंय. पण त्या एकाच पुस्तक-मालिकेवर ती थांबलेली नाही.

हॅरी पॉटर मालिकेनंतर रोलिंगनं त्याच्याशी निगडीत लिखाण सुरू ठेवलंच, शिवाय 2012 साली ‘ कॅज्युअल व्हॅकेन्सी’ ही कादंबरी – खरं तर ग्रंथच प्रकाशित केला.

पण रोलिंगचा पोस्ट-हॅरी पॉटर-मास्टरपीस म्हणजे डिटेक्टिव्ह कार्मोरॉन स्ट्राईक. रॉबर्ट गॅलब्रेथ या टोपणनावानं रोलिंगनं ‘द कुकूज कॉलिंग’ ही कादंबरी लिहिली. कार्मोरॉन त्या कादंबरीचा नायक. द कुकूज कॉलिंग प्रकाशित झाली, तेव्हा तिचं बरंच कौतुक झालं. पण लेखकाविषयी नेमकी कुणाला माहिती नव्हती. एका वृत्तपत्रानं बरंच संशोधन करून गॅलब्रेथ म्हणजे दुसरं-तिसरं कुणी नाही तर रोलिंगच आहे हे सिद्ध केलं.

द कुकूज कॉलिंगनंतर याच मालिकेत रोलिंगनं द सिल्कवर्म आणि करिअर ऑफ एव्हिल या याच मालिकेतील दोन कादंबऱ्या लिहिल्या. त्यात स्ट्राईकच्या बरोबरीनं खांद्याला खांदा लावून काम करणारी त्याची सेक्रेटरी रॉबिन एलाकॉट हे एक भन्नाट कॅरेक्टर आहे.

तसं रोलिंगच्या कादंबऱ्यांमधील मुख्य स्त्री पात्रं – अगदी खलनायिकाही अतिशय कणखर असतात. रॉबिन हे त्यातलं सर्वात वास्तववादी पात्र आहे.

द कुकूज कॉलिंगमध्ये रॉबिन स्ट्राईकसाठी टेम्पररी सेक्रेटरी म्हणून आठवडाभरच काम करणार असते. पण पुढे त्याची जणू पार्टनर बनते. एका दूरच्या गावात वाढलेली रॉबिन बॉयफ्रेण्ड मॅथ्यूसोबत लंडनला राहायला आली आहे. दोघांचं लग्न ठरलं असून रॉबिनच आयुष्य मॅथ्यू म्हणेल ती पूर्व दिशा असं बनलं आहे. मात्र स्ट्राईकसोबत काम करताना रॉबिनला स्वतःचं अस्तित्व निर्माण कऱण्याची संधी मिळते आणि तिचं पात्र बहरत जातं.

रॉबिनचा भूतकाळ दुर्दैवी घटनेनं झाकोळला आहे. त्या भूतकाळानंच तिला काहीसं दुर्बल बनवलं, पण पुढं लढण्याचा आत्मविश्वासही दिला. आपल्या लग्नाचं अगदी बारकाईनं प्लॅनिंग करणारी रॉबिन, बिनधास्त गाडी चालवणारी रॉबिन, गुन्ह्याचा तपास लावताना चालाखीनं काम करणारी रॉबिन, गुन्ह्याचे बळी पडलेल्यांविषयी आत्मीयता बाळगणारी रॉबिन, स्ट्राईक आणि मॅथ्यू या दोघांमध्ये ओढाताण झालेली रॉबिन असे रॉबिनच्या व्यक्तिमत्त्वाला अनेक कंगोरे आहेत.

पुरुषाकडून होते ती चूक, स्त्रीकडून होतो तो गुन्हा या मनोवृत्तीचा फटका रॉबिनला बसतो. रॉबिन मुलगी असल्यानं ती ‘डिटेक्टिव्हगिरी’ करणार या कल्पनेनं तिच्या भावाला हसू येतं. अशा अनके पूर्वग्रहांना रॉबिन तोंड देते. रॉबिन आणि स्ट्राईकमधलं नातं व्यावसायिक नात्यापलिकडे गेलं आहे, दोघांमध्ये एक भावनिक बंध निर्माण झाला आहे पण रॉबिन मॅथ्यूची आहे हा विचार स्ट्राईकच्या मनातून जात नाही.

ही कहाणी अजून पूर्ण झालेली नाही. कदाचित रोलिंग भविष्यात आणखी स्ट्राईक नॉव्हेल्स काढेल आणि त्यात रॉबिनचं पात्र आणखी किती भराऱ्या घेतंय यावर माझ्यासारख्या चाहत्यांची नजर राहील.

– जान्हवी मुळे

robert galbraith.png